យើង​បាន​សិក្សា​អំពី​ទង្វើ​ល្អ​របស់​ខ្លួន​យើង​ហើយ តែ​មាន​បុគ្គល​ខ្លះ​យល់​ច្រឡំ​ថា​ធ្វើ​ល្អ​ហើយ​បុណ្យ​មិន​ជួយ មាន​អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​ពោល​ថា​មិន​ចាំ​បាច់​ធ្វើ​បុណ្យ​ទេ​ព្រោះ​បុណ្យ​មិន​ជួយ​យើង​ឡើយ​ខំ​ធ្វើ​អ្វី ទាំង​អស់​នេះ​ហើយ​ជា​បញ្ហា​យ៉ាង​ខ្លាំង​បំផុត​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធសាសនា។តាម​សេចក្ដី​ពិត​បុណ្យ​តែង​ជួយ​យើង​ជានិច្ច ដូច​ជា​គាថា​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​សម្ដែង សុខោ បុញ្ញស្ស ឧច្ចយោ ការ​សន្សំ​បុណ្យ​តែង​នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​សុខ។ ក្នុង​ព្រះវស្សា​ទី ៨ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់​គង់​ចាំ​វស្សា​ក្នុង​ភេសកឡាវ័ន​ភគ្គជនបទ ខណៈ​ដែល​ព្រះសាស្ដា​ទ្រង់​គង់​ក្នុង​ភេសកឡាវ័ន​ព្រះអនុរុទ្ធ​ស្នាក់​នៅ​ក្នុង​បាចីនឡាវង្សទាយវ័ន ព្រះអង្គទ្រង់​ជ្រាប​បរិវិតក្ក​របស់​ព្រះអនុរុទ្ធ​ខណៈ​ដែល​កំពុង​ពិចារណាធម៌ ទើប​យាង​ទៅ​ប្រាកដ​ចំពោះ​មុខ​ព្រះអនុរុទ្ធ ក្នុង​វិហារ ត្រាស់​ថា​ល្អ​ហើយ​អនុរុទ្ធ​ដែល​អ្នក​ត្រិះរិះ​ មហា​វិតក្ក​ថា​ធម៌​នេះ​ជា​ធម៌​របស់​បុគ្គល​អ្នក​មាន​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា​តិច ១ របស់​អ្នក​សន្ដោស​ ១ របស់​អ្នក​ស្ងប់ស្ងាត់ ១ របស់​អ្នក​ប្រារព្ធ​ព្យាយាម ១ របស់​អ្នក​មាន​សតិតាំងមាំ ១ របស់​អ្នក​មាន​ចិត្ត​តាំង​មាំ ១ របស់​អ្នក​មាន​បញ្ញា ១ នោះ​ត្រឹម​ត្រូវ​ហើយ។ អ្នក​គប្បី​ពិចារណា​ធម៌ ៨ បាន​ដល់ ធម៌​មិន​ជា​ហេតុ​ឲ្យ​យឺតយូរ គឺ​ព្រះនិព្វាន បន្ថែម​ឡើង​មួយ​ប្រការ​ទៀត និង​ជា​គ្រឿង​នៅ​ជា​សុខ​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន រួច​ត្រាស់​ថា អនុរុទ្ធ​អ្នក​គប្បី​នៅ​ចាំ​វស្សា​ក្នុង​បាចីនវង្ស​នេះ​ហើយ។ បន្ទាប់​មក​ព្រះអង្គ​យាង​ត្រឡប់​មក​ភេសកឡាវ័ន ហើយ​ទ្រង់​សម្ដែង​មហាបុរិសវិតក្ក ៨ ប្រការ ដល់​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ម្ដង​ទៀត ព្រះអនុរុទ្ធ​គេច​ចេញ​ចាក​ពួក​តែ​តែ​ម្នាក់​ឯង ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ មាន​ព្យាយាម មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន​ក៏​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ជាក់​ច្បាស់​នូវ​អរហត្តផល​ក្នុង​បាចីនវង្ស​នោះ​ឯង។ បិតា​របស់​សិង្គា​លកបុត្រ​លះ​ចំណង់​ក្នុង​ផ្ទះ ចេញ​បួស​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះសាស្ដា​ទ្រង់​ជ្រាប​អធ្យាស្រ័យ ទ្រង់​ប្រទាន​អដ្ឋិសញ្ញា​កម្មដ្ឋាន​ឲ្យ​សិង្គាល​បិតា​ភិក្ខុ​ទទួលកម្មដ្ឋាន​ហើយ ចូល​មក​ស្នាក់​នៅ​ក្នុង​ភេសកឡាវ័ន ទេវតា​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​នេះ ប្រាថ្នា​នឹង​សង្គ្រោះ​ភិក្ខុ​នោះឲ្យ​មាន​ឧស្សាហ៍ ដើម្បី​នឹង​បាន​សម្រេច​អហត្តផល​ក្នុង​កាល​មិន​យូរ ទើប​ពោលគាថា ដូច្នេះ​ថា ភិក្ខុ​នៅ​ក្នុង​ភេសកឡាវ័ន ពិចារណាផែនដី​នេះ​ដោយ​សេចក្ដី​ថា ឆ្អឹង​ទាំង​អស់​ជា​អារម្មណ៍ នឹង​បាន​ជា​ទាយាទ​របស់​ព្រះពុទ្ធ​ជា​ម្ចាស់​ហើយ​នឹង​លះ​បង់​កាមរាគៈ​បាន​ដោយ​ឆាប់​រហ័ស។ សិង្គាលកបិតា​ភិក្ខុ បាន​ស្ដាប់​គាថា​របស់​ទេវតា​ដូច្នេះ​ហើយ អធិដ្ឋាន​សេចក្ដី​ព្យាយាម រុល​ទៅ​មុន​មិន​ថយ​ក្រោយ ចម្រើន​វិបស្សនា​បាន​សម្រេច​អរហត្ត​ហើយ​ក្នុង​វេលា​មិន​យូរ។ ក្នុង​ចន្លោះ​វស្សា​នេះ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បំពេញពុទ្ធកិច្ច ប្រោស​វេនេយ្យ​សត្វ​ទាំង​ឡាយ​ឲ្យ​សម្រេច​មគ្គផល ដោយ​ព្រះធម្មទេសនា​ដ៏​ច្រើន ដូច​ជា​ត្រាស់​ពោធិរាជ​កុមារ​សូត្រ ចំពោះពោធិរាជកុមារ​ថា គប្បីរក្សា​ខ្លួន​ទុក​ឲ្យ​ល្អ​ក្នុង​វ័យ​ទាំង ៣ មិន​គួរ​ប្រមាទ​ក្នុង​កុសល​ទាំង​បឋមវ័យ មជ្ឈិមវ័យ និង​បច្ឆិមវ័យ បើ​មិន​អាច​ធ្វើ​បាន​ទាំង ៣ វ័យ​ចូល​តម្កល់ខ្លួន​ទុក​ក្នុង​កុសល​ចំពោះ​វ័យ​ណា​មួយ​ក៏​បាន។ ក្នុង​មជ្ឈិមនិកាយ មជ្ឈិមបណ្ណាសក​ពោលថា ព្រះអង្គ​ត្រាស់​ដល់​អ្នកមាន​ព្យាយាម ៥ ប្រការ ថា​នឹង​ត្រូវ​ប្រកប​ដោយ​ សទ្ធា ១ ប្រាសចាករាគៈ ១ មិន​អួតអាង ១ មាន​ព្យាយាម​លះ​អកុសល ១ និង​បញ្ញា ១ បើ​អ្នក​ណា​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៥ នេះ​ហើយ​នឹង​សម្រេច​គុណ​វិសេស​បាន​ដោយ​ឆាប់ ចប់​ធម្មទេសនា ពោធិរាជ​កុមារ​បាន សម្រេច​សោតាបត្តិផល។ សិរិមណ្ឌៈ​ជា​បុត្រ​របស់​ព្រាហ្មណ៍ ក្នុង​សុង្សុមារ​គិរីនគរ ខណៈ​ដែល​ព្រះមាន​ព្រះភាគ​ទ្រង់​គង់​នៅ​ភេសកឡាវន ចូល​ទៅ​គាល់​ព្រះសាស្ដា ស្ដាប់​ធម៌​ហើយ​កើត​សទ្ធា បាន​បួស​ធ្វើ​សមណធម៌ ក្នុង​ថ្ងៃ​ឧបោសថមួយ​ អង្គុយ​នៅ ក្នុង​ទី​សម្ដែង​បាតិមោក្ខ ពិចារណា​ខ្លឹម​សារ​របស់​បាលី​ថា ភិក្ខុ​បើ​ត្រូវ​អាបត្តិ​ហើយ​រមែង​មិន​មាន​សេចក្ដី​សុខ ភិក្ខុ​ណា​បិទបាំង​អាបត្តិ​ទុក​ត្រូវ​អាបត្តិ​ថែម​ទៀត​ភិក្ខុ​នោះ​រមែង​នៅ​មិន​សុខ ក៏​ភិក្ខុ​បើក​នូវ​អាបត្តិ​ហើយ​សម្ដែង​អាបត្តិ​តាម​ធម៌ រមែង​មាន​សេចក្ដី​សុខ។ សិរិមណ្ឌៈ កើត​សេចក្ដី​ជ្រះថ្លា ពាក្យ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​ព្រះសាស្ដា​បរិសុទ្ធ​ពិត ទើប​គ្រប​សង្កត់​បីតិ​ដែល​កើត​ឡើង​យ៉ាង​នោះ​ហើយ ចម្រើនវិបស្សនា បាន​សម្រេច​ព្រះអរហត្ត ពិចារណា​ការ​បដិបត្តិ​របស់​ខ្លួន​ហើយ​មាន​ចិត្ត​ជ្រះ​ថ្លា​កាល​ឲ្យ​ឱវាទ​ដល់​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ ទើប​ពោល​គាថា​យ៉ាង​នេះ​ថា សត្វ​លោក​ត្រូវ​មច្ចុកម្ចាត់ ត្រូវ​ជរារូប​រឹត ត្រូវ​កូន​សរ គឺ​តណ្ហា​ចាត់​ដោត​ត្រូវ​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា​ដុត​រោល​គ្រប់​កាល​មិន​មាន​អ្វី​ជា​ទីពឹង​ពាក់​បាន រមែង​ក្ដៅ​ក្រហាយ​ជានិច្ច។ ជរា ព្យាធិ និង​មរណៈ ដូច​ជាគំនរ​ភ្លើង​តាម​គ្របសង្កត់​សេចក្ដី​ស្លាប់​រមែង​រុកទន្ទ្រាន​ចូល​ទៅ​ជិត​បុគ្គល គ្រប់​ឥរិយាបថ មិន​គួរ​បណ្ដាល​ពាល​វេលា​ឲ្យ​កន្លង​ទៅ​ឥត​ប្រយោជន៍ រាត្រី​កន្លង​ទៅ​ប៉ុនណា ជីវិត​របស់​សត្វ​ក៏​អស់​ទៅ​ប៉ុណ្ណោះ ទើប​មិន​គួរ​ធ្វេស​ប្រហែស​ពេល​វេលា​ឡើយ។ គួរ​ដាក់​ចិត្ត​ក្នុង​វិបស្សនា ច្រើន​ខ្លះ តិច​ខ្លះ មិន​គួរ​ឲ្យ​ថ្ងៃ​កន្លង​ទៅ​ដោយ​ឥត​ប្រយោជន៍ ព្រោះ​ថា​កាល​កន្លង​ទៅ​ប៉ុនណា ជីវិត​របស់​សត្វ​ក៏​អស់​ទៅ​ប៉ុណ្ណោះ ទើប​លោក​សម្ដែង​ថា កាល​អស់​ទៅ​នៃ​រាត្រី ជា​កាល​អស់​ទៅ​នៃ​អាយុ​ព្រោះ​រាត្រី​នោះ​មិន​ងាក​ត្រឡប់​មក​វិញ អ្នក​មិន​ប្រមាទ​ទូន្មាន​ខ្លួន​យ៉ាង​នេះ​ហើយ គប្បី​ធ្វើ​សេចក្ដី​ព្យាយាម​ក្នុង​សិក្សា​ទាំង​ ៣ ចុះ។ កាល​ព្រះសាស្ដា​ទ្រង់​គង់​​ក្នុង​ភេសកឡាវ័ន នកុលបិតាគហបតី បាន​ចូល​មក​គាល់ ព្រម​ដោយ​អ្នក​ដែល​សុង្សុមារគិរីនគរ ដោយ​មាន​ការ​ចូល​គាល់លើក​ដំបូង​ប៉ុណ្ណោះ គាត់​នឹង​ភរិយា​ក៏​តាំង​សេចក្ដី​សម្គាល់​ថា ព្រះ​ទសពលជាបុត្រ ទើប​ក្រាប​ចុះ​ក្បែរ​ព្រះយុគលបាទ​ហើយក្រាប​ទូល​ថា កូនអ្ហើយ! កូន​ឯង​ចោល​ពុក​ម៉ែ​អស់​កាល​យូរ លុះ​បាន​ជួប​ក៏​សម្គាល់​ថា​បុត្រ ទើប​អ្នក​ទាំង​ពីរ​បាន​ពោល​វាចា​ដូច្នោះ​ តែ​ព្រះសាស្ដា​មិន​បាន​ត្រាស់​ពាក្យ​ពេចន៍​អ្វី​ឡើយ ព្រោះ​ជ្រាប​សេចក្ដី​ដែល​ នកុលបិតា ធ្លាប់​ជាប់​ជា​បិតា ជា​ឪពុក​មា​ជា​តា ជា​អ៊ំ ចំណែក នកុលមាតា ក៏​ធ្លាប់​ជា​មាតា ជា​ម្ដាយ​មីង ជាយាយ ជាអ៊ំស្រី មក​ពី​ក្នុង​អតីតៈ​ដ៏ច្រើន។ កាល​នកុលៈទាំងពីរ ត្រឡប់​មាន​សតិ​ដូចដើម​ហើយ ទើប​ព្រះសាស្ដា​ទ្រង់​សម្ដែង​កុលបិតុសូត្រ កាល​ចប់​ទេសនា ទាំងពីរ​នាក់​ក៏​តាំង​នៅ​ក្នុង​សោតា​បត្តិ​ផល ព្រះអង្គ​បាន​ត្រាស់​សម្ដែង​គាថា​នេះ​ថា កាល​នកុលៈ​ទាំងពីរ ត្រឡប់​មាន​សតិ​ដូចដើម​ហើយ ទើប​ព្រះសាស្ដា​ទ្រង់​សម្ដែង​នកុលបិតុសូត្រ កាល​ចប់​ទេសនា ទាំង​ពីរ​នាក់​ក៏​តាំង​នៅ​ក្នុង​សោតា​បត្តិផល ព្រះអង្គ​បាន​ត្រាស់​សម្ដែង​គាថា​នេះ​ថា សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​កើត​ឡើង​ព្រោះធ្លាប់​នៅ​រួម​គ្នា​មក​ពី​មុន ឬ​ព្រោះ​សង្គ្រោះ​គ្នា​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន​ដូច​ជា​ផ្កា​ឈូក​កើត​ឡើង​អាស្រ័យ​ទឹក និងភក់​ដូច្នោះ។ តមក​ ក្នុង​វេលា​ដែល​ព្រះមានព្រះភាគ​ទ្រង់​ព្រះជរា បាន​យាង​ទៅកាន់​ដែនភគ្គៈ​ទៀត អ្នក​ទាំង​ពីរ​នោះ​ជ្រាប​ថា​ព្រះសាស្ដា​យាង​មក ទើប​អារាធនា​ដើម្បី​ទទួលភត្ត លុះ​ព្រឹក​ឡើង​ក៏​អង្គាសភិក្ខុ​សង្ឃ​មាន​ព្រះពុទ្ធជាប្រធាន​ដោយ​ភោជនមានរស​ដ៏​ប្រណីត​ផ្សេងៗ ក្នុង​និវេសន៍​របស់​ខ្លួន​ទូល​ព្រះអង្គថា ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​ប្រាថ្នា​ឲ្យ​ជួប​គ្នា​ទាំង​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន ទាំង​ក្នុង​ភព​ខាង​មុខ! ទើប​ព្រះសាស្ដា​ទ្រង់​ទូន្មាន​ថា ម្នាល​គហបតី និង​គហបតានី បើ​ស្វាមី​ភរិយាប្រាថ្នា​ឲ្យ​បាន​ជួប​គ្នា​ក្នុង​ជាតិ​នេះ និង​ជាតិ​ខាង​មុខ​សោត អ្នក​ទាំង​ពីរ​គប្បី​ជា​អ្នក​មាន​សទ្ធា​ស្មើ​គ្នា មាន​សីល​ស្មើ​គ្នា មាន​ចាគៈស្មើគ្នា មាន​បញ្ញា​ស្មើ​គ្នា ក៏​នឹង​បាន​ជួប​គ្នា​ក្នុង​ជាតិ​នេះ នឹង​ជាតិ​មុខ។ តមក​ខាង​ក្រោយ​ខណៈ​ដែល​គង់​ប្រថាប់​នៅ​ក្នុង​វត្ត​ជេតពន ទ្រង់​សរសើរ​នកុលបិតា និង​នកុលមាតា​ទាំង​ពីរ​ថា ជា​កំពូល​ជាឧបាសក និងឧបាសិកា​អ្នក​ស្និទ្ធ​ស្នាល​នឹង​ព្រះអង្គ។ ដកស្រង់ចេញ​ពី​សៀវភៅ ក្តីសង្ឃឹមអ្នកមានគុណ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

នៅក្នុង​មហា​បរិនិព្វាន​សូត្រ ក្នុងបិដក​លេខ ១៦ ទំព័រ ២៩៤ ព្រះសម្មា​សម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ត្រាស់​ថា ម្នាល​​អានន្ទ សំវេជនីយដ្ឋាន (ទី​កន្លែង​ដែល​គួរ​​ឱ្យ​កើត​សង្វេគ ) ដែល​គួរឃើញ​ ដល់​​កុល​បុត្រ​អ្នកមាន​​សទ្ធា​​នេះ​មាន ៤កន្លែង ។ សំវេជនី​យ​ដ្ឋាន ៤​កន្លែង តើ​ដូចម្តេច ។ ម្នាល​អានន្ទ សំវេជនី​យដ្ឋានដែល​គួរឃើញ របស់​កុល​បុត្រ​អ្នក​មាន​សទ្ធា ដោយ​រលឹកឃើញ​ថា ព្រះ​តថា​គតប្រសូត​ក្នុងទីនេះដូច្នេះ​១ ម្នាល​អានន្ទ សំវេជ​នីយ​ដ្ឋាន ដែលគួរ​ឃើញ​របស់ កុល​បុត្រ​អ្នក​មាន​សទ្ធា ដោយ​រលឹក​ឃើញ​ថា ព្រះ​តថាគត ត្រាស់​ដឹងនូវអនុត្តរ​សម្មា​សម្ពោធិ​ញ្ញាណ​ក្នុង​ទីនេះ ដូច្នេះ​១ ម្នាល​អានន្ទ សំវេជ​នីយដ្ឋាន​ដែលគួរ​ឃើញ​របស់​កុល​បុត្រ អ្នក​មាន​សទ្ធា ដោយ​រលឹក​ឃើញថា ព្រះ​តថាគត​បាន សម្តែង​នូវអនុត្តរ​ធម្មចក្ក​ក្នុងទី​នេះ ដូច្នេះ១ ម្នាល​អានន្ទ សំវេជនីយ​ដ្ឋាន​ដែ​លគួរ​ឃើញ របស់​កុល​បុត្រ​អ្នកមាន សទ្ធា ដោយ​រលឹកឃើញថា ព្រះតថា​គត​បរិនិព្វាន ដោយ អនុបាទិសេស​និព្វានធាតុ​ក្នុងទីនេះ ដូច្នេះ១ ។ ម្នាលអានន្ទ នេះ​ឯង សំវេជ​នីយ​ដ្ឋានដែល​គួរ​ឃើញ ៤កន្លែង របស់កុល​បុត្រ​អ្នក​មាន​សទ្ធា ។ ម្នាល​អានន្ទ ពួកភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧបា​សក ឧបា​សិកា អ្នក​មាន​សទ្ធា នឹងមក​ដោយ​រលឹក​ឃើញថា ព្រះ​តថាគត ប្រសូត​ក្នុងទីនេះ ដូច្នេះ​ក្តី ព្រះតថា​គត​ត្រាស់​ដឹង​នូវ អនុត្តរ​សម្មា​សម្ពោធិ​ញ្ញាណក្នុង​ទីនេះ ដូច្នេះ​ក្តី ព្រះ​ត​ថាគត សម្តែង​នូវអនុត្តរ​ធម្មចក្ក​ក្នុង​ទីនេះ ដូច្នេះ​ក្តី ព្រះ​តថាគត បរិនិព្វាន ដោយ​អនុ​បាទិ​សេស​​និព្វាន​ធាតុក្នុងទីនេះ ដូច្នេះ ក្តី ម្នាលអានន្ទ​ពួកជន​ណាមួយ នឹង​បាន​ដើរ​មកកាន់​ទីចារិក នៃ​ចេតិយ ក៏មាន​ចិត្ត​ជ្រះថ្លា ប្រសិន​បើធ្វើ​មរណ​កាល​បែកធ្លាយ​រាង​កាយ​ទៅ ពួក​ជនទាំង​អស់នោះ ខាង​មុខអំពីសេចក្តី​ស្លាប់ នឹង​ចូលទៅ​កាន់សុគតិភព សួគ៌​ទេវលោក។ ពុទ្ធបរិស័ទ​ទាំង​ឡាយព្រះសម្មា​សម្ពុទ្ធ​ទ្រង់ត្រាស់ សម្តែង​អំពី​ស្ថាន​ទី​សំខាន់​ៗ ៤កន្លែង គឺស្ថាន​ទីដែល​ទ្រង់ ប្រសូត១ ទ្រង់​ត្រាស់ដឹង១ ទ្រង់​សម្តែង​នូវ​ធម្មចក្ក១ ទ្រង់​បរិនិព្វាន​១ ហៅ​ថា សំវេជនីយដ្ឋាន ៤​កន្លែង ។ សំវេជ ក្នុងសេចក្តី​ដែលថា ជា​គ្រឿងរំលឹក​ដាស់តឿន​ចិត្តឱ្យ​កើត​ សទ្ធា​និង​បញ្ញា ព្រោះ​ថាកាល​បើយើង បាន​ទៅដល់​ស្ថានទីដែល​ហៅ​ថា សំវេជ​នីយ​ដ្ឋាន​ ៤កន្លែង និង​ស្ថានទី​សំខាន់ៗ ក្នុងព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ផ្សេងៗ​ទៀតនោះ វត្ថុដែល​យើងគួ​រ​បាន ដោយសរុប​មានពីរយ៉ាងគឺ សទ្ធា និង បញ្ញា ។ ពុទ្ធបរិស័ទ​ខ្លះ​បានចំពោះតែ​សទ្ធាប៉ុណ្ណោះ គឺការជ្រះថ្លា និង ជំនឿរឹងរឹត​តែមាំទាំ​ខ្លាំង​ក្លាឡើង ព្រម​ទាំងកើត​បីតិ រំភើប​ក្នុងចិត្ត ព្រឺ​រោម​ព្រឺស្បែក ដែល​ជាផលសម្រេច​បាន​មកអំពី​សទ្ធា​ហ្នឹង​ឯង ។ ទោះ​ជា​​យ៉ាង​ណាក៏ ដោយ កាល​បើបាន​នូវសទ្ធមាំ​ទាំខ្លាំង​ក្លាឡើង​ហើយនោះ ក៏ឈ្មោះថា​បានផល​ហើយ​ គ្រាន់តែ​មិនបាន​ពេញលេញ បរិបូណ៌​ប៉ុណ្ណោះបើឱ្យ​បាន​ល្អ​គ្រប់គ្រាន់​នោះគឺបាន​នូវ ​បញ្ញា​បន្ថែម​ផង ទើបជាការ​បាន​ផលពេញ​លេញ​បរិបូណ៌។ បញ្ញាម៉្យាង គឺការដឹង ការ​ឃើញគតិ​ធម្មតារបស់សង្ខារ បានដល់​ការមិន​ទៀង​​ទាត់ ការទ្រាំ​មិនបាន និង សភាព​សូន្យទទេ ។ ជាការយល់​ចូលចិត្តនូវ​សេចក្តីពិត​របស់ ធម្មជាតិ ហើយក៏​បានបង្អោន​យក​ធម៌មក​បដិបត្តិ កម្ចាត់សេចក្តី​ស្រវឹង​ក្នុងរឿង​ផ្សេងៗ បញ្ញា​នេះជា​ឧបនិស្ស័យនៃ ការជាក់​ច្បាស់​ក្នុង​សង្ខារធម៌ ព្រម​ទាំងញ៉ាំង​ជីវិតឱ្យរស់ នៅដោយ​សេចក្តីមិន​​ប្រមាទ​ទៀត​ផង​ ។ បញ្ញាម៉្យាង​ទៀត គឺបញ្ញា​​នាំមកនូវការ​នឹក​រលឹក ដល់ពាក្យ​ទូន្មាន​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​ព្រះពុទ្ធ​ជាអង្គ​ម្ចាស់ និង នាំឱ្យ​មានការ​បដិបត្តិ តាម​ពាក្យ​ទូន្មាន​ប្រៀន​ប្រដៅនោះ​ៗ ដោយ​ការទាក់ទង​នឹងស្ថាន​ទីនីមួយៗ មាន​ព្រះ​ធម៌​ទេសនា​ ផ្សេងៗ ដែល​ព្រះអង្គទ្រង់បាន​ត្រាស់សម្តែងទុក​មក ។ ការបានដោយ​ចំពោះ​នូវតួបញ្ញា វា​អាស្រ័យ​ទៅលើ យោនិ​សោមន​សិការ គឺការ​ចេះគិត ចេះ​​ពិចារណា​ហ្នឹង​ឯង ដូចជា ការគិត​ទៅក្នុង​រឿង​សំវេជនី​យដ្ឋាន​៤កន្លែង គឺ កន្លែងទី​១ជារឿងទាក់ទង​នឹងការប្រសូត បាន​ដល់ការ កើត ហើយ​បន្តទៅជា​ទីបំផុត​គឺកន្លែងទី៤ ជារឿង​ទាក់​ទង នឹង​ការ​បរិនិព្វាន បាន​ដល់ការ​អស់ព្រះ​ជន្ម ដោយ​មិនមាន បដិសន្ធិ​ជា​បន្តទៀត​ឡើយ ។ ចំពោះ​ការ​ប្រសូត និង ការ​បរិនិព្វាន​នេះ បើ និយាយ​អំពីជីវិត​នៃព្រះ​អង្គក្នុង​មួយ​អត្តភាព គឺជា​របស់ សាមញ្ញ​ដូចគ្រប់គ្នា​ដែរ បាន​ដល់ ការកើត និង​ការ​ស្លាប់ ។ អ្នកណា​ក៏ដោយដែល​មានជីវិត គឺរមែង​ចាប់​ផ្តើម​ពីការកើត ហើយ​ត្រូវមានសេចក្តី​ស្លាប់ជា​ទីបំផុត នេះគឺជាគតិធម្មតា របស់ជីវិត មិនមែន​មានចំពោ​តែះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះទេ ប៉ុន្តែ យើងគួរជ្រាបថា ព្រះពុទ្ធជា​អង្គម្ចាស់​ មាន​បន្ថែមនូវ សេចក្តីសំខាន់ពីរយ៉ាង នៅក្នុងរវាងការ​ប្រសូតនិង​ការ បរិនិព្វាន​របស់ព្រះអង្គ ពីរយ៉ាងនោះបានដល់ ការត្រាស់ ដឹង១ និង ការសម្តែងនូវ​បឋម​ទេសនា១ នេះឯង​ជាផ្នែក សំខាន់និងពិសេស ដែលធ្វើ​ឱ្យព្រះ​ជន្ម​ឬជីវិតរបស់ព្រះអង្គ មានភាព​ប្រសើរជាង​ជីវិតនៃ​សត្វ​ទាំងឡាយ ។ ការត្រាស់ដឹងនោះ បើយើង​សម្លឹងមើលឱ្យចំលើ អត្ថន័យ​សំខាន់ ក៏គឺ​ការ​ដែល​ព្រះពុទ្ធជាអង្គម្ចាស់ទ្រង់បាន សម្រេចនូវទិសដៅ ដែល​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បំណង​ប្រាថ្នាអស់ កាលដ៏យូរ​អង្វែងមក​ហើយហ្នឹង​ឯង នេះជាការសម្រេច នូវ​ប្រយោជន៍ផ្ទាល់​ព្រះអង្គ ធ្វើព្រះជន្មជីពរបស់ព្រះអង្គ ឱ្យប្រសើរខ្ពង់​ខ្ពស់ជាទី​បំផុត ដោយរកបុគ្គល​ណាប្រៀបឱ្យ ស្មើពុំបានឡើយ ។ ជាបន្តមក ការ​សម្តែងបឋម​ទេសនា គឺជាការ បំពេញនូវ​ប្រយោជន៍​ដើម្បី​អ្នក​ដទៃ ដោយ​សេចក្តីថា ព្រះ​អង្គទ្រង់​ប្រោស​សត្វ​លោក ញ៉ាំងសត្វ​លោកឱ្យ​បាន​សម្រេច នូវ​ប្រយោជន៍ តាម​សមគួរ​ដល់ឧប​និស្ស័យ ។​ប្រយោជន៍​ទាំងពីរប្រការ បើ​ពោ​លជាភាសាបាលី គឺ អត្ត​ទត្ថ និង បរទត្ថ ។ ការ​ត្រាស់ដឹង​នោះ ជាការ សម្រេចដ៏យ៉ាងពេញលេញនូវ អត្តទត្ថ ឬ អត្តហិត បាន ដល់ប្រយោជន៍ខ្លួនចំណែក​​ការសម្តែងនូវបឋមទេសនា ជាការចាប់ផ្តើមនៃ​ការបំពេញ បរទត្ថ ឬ បរហិត បានដល់​ប្រយោជន៍​ដើម្បីអ្នក​ដទៃ ។ គោលធម៌ពីរ​យ៉ាងនេះ ជាខ្លឹមសារ​ដ៏សំខាន់នៅក្នុង ការបដិបត្តិ​ធម៌របស់​ពុទ្ធបរិស័ទយើង ព្រះពុទ្ធជាអង្គម្ចាស់ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងជារឿយៗ ឱ្យពុទ្ធ​បរិស័ទបំពេញនូវ ប្រយោជន៍សម្រាប់ខ្លួនឯង និងប្រយោជន៍សម្រាប់អ្នក ដទៃ ។ ​ប្រយោជន៍ទាំងពីរ​យ៉ាងនេះជាប់ទាក់ទងគ្នា គឺថា បុគ្គលដែលអាច​នឹងបំពេញ​នូវប្រយោជន៍ ឱ្យដល់អ្នកដទៃ បានយ៉ាងល្អនោះ ត្រូវតែកសាង​ខ្លួន ញ៉ាំង​ប្រយោជន៍របស់​ខ្លួនឱ្យបានចម្រើនជាមុនសិន ។ ទូន្មានអ្នក​ដទៃ​ផង តម្កល់ខ្លួនដោយប្រពៃដើម្បីជាគំរូផង បើយើងរឹតតែបានសម្រេច នូវ​ប្រយោជន៍​ខ្លួនឯងច្រើនប៉ុនណា យើងក៏រឹតតែញ៉ាំង ប្រយោជន៍​ឱ្យដល់អ្នក​ដទៃ​បាន​សម្រេចច្រើនប៉ុណ្ណោះដែរ។ ប្រយោជន៍ខ្លួនឯង គឺខ្លួនឯងមានសតិបញ្ញា មានភាពក្លៀវក្លា មានការ​អង់​អាច​ មានសេចក្តីសុខ មានជីវិត ស្ងប់រម្ងាប់ ។ ប្រយោជន៍ខ្លួនឯងនេះ គឺជាទី​តាំងដ៏មាំក្នុង ការបំពេញប្រយោជន៍ឱ្យដល់អ្នកដទៃទៀត ព្រោះហេតុ នេះ ទើបមាន​នូវគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះអរហន្តដែលថា ជាបុគ្គលបាន​សម្រេច​នូវ​ប្រយោជន៍​របស់ខ្លួនហើយ រហូត ដល់មិនមាន​កិច្ចអ្វីដើម្បីខ្លួនឯង​ទៀត​ឡើយ ​ពោល​គឺមាន សីលសមាធិបញ្ញាបរិបូណ៌ហើយ ឯសេចក្តីសុខស្ងប់ ភាពជាឥស្សរៈលើតណ្ហា ក៏ត្រូវបានសម្រេចពេញលេញគ្រប់គ្រាន់​ទាំង​អស់​ផងដែរ។ កាលបើមាន​នូវសេចក្តី​ចម្រើនដល់ ព្រមក្នុង​ខ្លួនយ៉ាង​នេះហើយ ក៏នាំយក​នូវសេចក្តី​ចម្រើន ទាំងនោះ មាន​សេចក្តីសុខ​ស្ងប់ជាដើម ទៅ​ផ្សព្វផ្សាយ ចែកចាយឱ្យដល់​អ្នក​ដទៃផង ដោយមេត្តាករុណាតទៅ ។ ស្ថានទីដែលព្រះ​ពុទ្ធជាអង្គ​ម្ចាស់ត្រាស់​ដឹង និង ស្ថានទីប្រកាស​នូវបឋម​ទេសនា​ គឺជាស្ថាន​ទី​សម្រាប់​ឱ្យ ពុទ្ធបរិស័ទនឹករលឹក​ដល់ប្រយោជន៍​ទាំងពីរ​យ៉ាង ដូចបាន សម្តែងបញ្ជាក់រួចហើយ ។ ស្ថានទីដែលទ្រង់​ប្រសូត១ ស្ថានទីដែលព្រះពុទ្ធជាអង្គម្ចាស់ត្រាស់ដឹង១ និង ស្ថានទី ដែលព្រះអង្គទ្រង់បរិនិព្វាន១ គឺជាស្ថានទីដែលធ្វើឱ្យយើង នឹកឃើញដល់ថ្ងៃ​១៥កើតខែពិសាខ ព្រោះថ្ងៃ ១៥កើត ​ខែ ពិសាខ គឺជាថ្ងៃព្រះអង្គទ្រង់​ប្រសូត ទ្រង់ត្រាស់ដឹង និង ទ្រង់បរិនិព្វាន ។ មានថ្ងៃសំខាន់មួយទៀតខាងផ្លូវ​ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺ ថ្ងៃ១៥កើតខែអាសាឍ ដែលជាថ្ងៃ​ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវ បឋមទេសនា។ នៅថ្ងៃ១៥​កើតខែអា​សាឍ​នេះ ពុទ្ធបរិស័ទ យើងគួរតែនាំគ្នាប្រារឰ​ធ្វើនូវពិធី​គោរពបូជា ឱ្យបាន​ឱឡា​រិក គគ្រឹក​គគ្រេង ដូចវិសាខ​បូជា ឬមាឃបូជាដែរ បើបាន ដូចនេះ ពុទ្ធបរិស័ទ​យើងត្រូវមានថ្ងៃបូជាមួយទៀត គឺ អាសាឡបូជា (បូជានៅ​ក្នុងថ្ងៃ​ ១៥កើត ខែអាសាឍ ) ។ថ្ងៃ១៥កើតខែ​អាសាឍ​បន្ទាប់ពីការត្រាស់ដឹង គឺជា ថ្ងៃដែលយើង​ត្រូវនឹក​រលឹក​ឃើញ ដល់ការចាប់ផ្តើមប្រោស សត្វលោក របស់ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ។ ការនឹករលឹកឃើញ យ៉ាងនេះ រមែងធ្វើឱ្យពុទ្ធបរិស័ទយើង តាំងចិត្តអធិដ្ឋាន កសាងខ្លួនឱ្យបា​ន​មាំ​ទាំ ​និងតាំងចិត្តជួយអ្នកដទៃឱ្យបាននូវ ប្រយោជន៍ យ៉ាងហោចណាស់ក៏មិនបានគិតបៀតបៀន អ្នកដទៃ​ដែរ ។ក្នុងដំណើរជីវិតរបស់​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ យើងឃើញ កិច្ចសំខាន់ៗនៅក្នុង​ថ្ងៃ១៥កើតខែ​អាសាឍ ក្រៅអំពីការ ត្រាស់សម្តែងបឋមទេសនានោះ មាន៤​ទៀតគឺ ១-ព្រះអង្គទ្រង់យាង​ចុះចាប់បដិសន្ធិ ២-ព្រះអង្គទ្រង់យាង​ចេញទៅបួស ៣-ព្រះអង្គទ្រង់ចាប់ផ្តើមឱ្យមានព្រះសង្ឃ ៤-ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែង​យមកប្បាដិហារិយ៍ ។ ដូច្នេះ រួមទៅជា​៥មុខ ដែលជាកិច្ចសំខាន់ៗ​នៅក្នុង ថ្ងៃ១៥កើតខែ​អាសាឍ ។ ជាបន្តទៅទៀត​នេះ យើងនឹងបាននូវ​បញ្ញាចាកការ ពិចារណា អំពីរូបកាយ និងធម្មកាយ ។ ព្រះសម្មា​សម្ពុទ្ធ ទ្រង់ប្រសូត​នៅក្នុងព្រៃលុម្ពិនី គឺជាការ​ប្រាកដ​ឡើងនៃ ព្រះរូប​កាយរបស់​ព្រះ​អង្គ ។ ព្រះរូបកាយ​របស់ព្រះអង្គ ដែល​ជាព្រះសិទ្ធត្ថនេះ មាន​សេចក្តីសំខាន់​ដ៏យ៉ាង​ក្រៃលែង ព្រោះថា ដោយ​អាស្រ័យនូវព្រះ​រូបកាយ​នេះឯង ទើបភាព ជាព្រះសម្មា​សម្ពុទ្ធ​អាច​កើត​ឡើង​បាន ។ កាលព្រះសិទ្ធត្ថ ទ្រង់បំពេញ​នូវសេចក្តីព្យាយាម ក៏អាស្រ័យ​ព្រះរូបកាយ នេះឯងដែរ បំពេញនូវសេចក្តីព្យាយាម​នោះ ហើយ​បន្តពី កា​រព្យា​យាមទៅ ក៏បានអាស្រ័យនូវ​ព្រះរូប​កាយហ្នឹងឯង ទៀត ក្នុងការទទួល​នូវព្រះ​សព្វញ្ញុត​ញ្ញាណ​ ត្រាស់​ដឹងជា ព្រះសម្មា​សម្ពុទ្ធ បានសេចក្តីថា ទ្រង់អាស្រ័យ​នូវព្រះ​រូប​កាយនេះ ទើបអាចញ៉ាំងនូវព្រះ ធម្មកាយ ឱ្យប្រាកដឡើង បាន ។ ធម្មកាយរបស់​ព្រះអង្គ បាន​ប្រាកដឡើង​នៅក្រោម ដើមព្រះ​មហា​ពោធិ៍​នៅ​ពុទ្ធគយា នុ៎ះ​គឺជាការត្រាស់ដឹង ដូច្នេះ សំវេជនីយដ្ឋានទី១ ជាទីប្រាកដ​ឡើងនៃ​ព្រះរូបកាយ ឯចំណែក សំវេជនី​យដ្ឋានទី២ ស្ថានទី​ត្រាស់ដឹង គឺជាទី ប្រាកដ​ឡើងនៃព្រះធម្មកាយ ។ធម្មកាយ ក៏គឺជំនុំ ឬ​កងនៃធម៌ ។ កាល​ដែលព្រះពុទ្ធ ជាអង្គម្ចាស់​ទ្រង់​អាស្រ័យ​​នូវព្រះរូបកាយ បានញ៉ាំងនូវ ព្រះធម្មកាយឱ្យប្រាកដ គឺជាចំណែក​នៃប្រយោជន៍​របស់ ព្រះអង្គ ហើយបន្ត​ទៅទៀតនោះ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បានយាង ទៅកាន់ទី​ចារិក ញ៉ាំងព្រៃ​ឥសិបតនមិគទាយវន ដែល​ជា សំវេជនីយដ្ឋាន​ទី៣ ឱ្យបានជា​កន្លែងចាប់​ផ្តើមប្រកាស ផ្សព្វផ្សាយ​នូវព្រះធម្មកាយ ។ សំវេជនីយដ្ឋាន​ទី៣នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បានប្រកាស ផ្សព្វផ្សាយនូវ​ព្រះធម្ម​កាយ​​របស់ព្រះអង្គ ឱ្យកើត​ឡើងដល់ អ្នកដទៃផង ដោយមាន​បុគ្គល​ជា​បន្ទាល់​សាក្សីមុនដំបូង គឺ ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញៈ អ្នកបាន​នូវធម្មចក្ខុភ្នែក​ឃើញ​ធម៌ ។ព្រះអញ្ញា​កោណ្ឌញ្ញៈជាមនុស្ស​បាននូវព្រះធម្ម​កាយ (ពោធិបក្ខិយ​ធម៌​៣៧​ប្រការ ) មុនដំបូង​បង្អស់​បន្ទាប់អំពី ព្រះសម្មា​សម្ពុទ្ធជា​អង្គ​ម្ចាស់ ហើយ​បាន​ឧបសម្បទា​ជា ឯហិភិក្ខុមុនគេទៀត នៅក្នុងថ្ងៃបាន​សម្រេចព្រះធម្មកាយ ហ្នឹង​ឯង គឺថ្ងៃ១៥កើត ពេញបូណ៌មី ខែអាសាឍ ដែលជាថ្ងៃ កំណើត​ព្រះ​សង្ឃ ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានធ្វើព្រះ​ធម្មកាយ​ឱ្យប្រាកដ ឡើង​ក្នុងលោក ដោយ​ការផ្សព្វ​ផ្សាយ​ចេញទៅកាន់អ្នក ដទៃ ។ កាលព្រះធម្មកាយ​បានប្រាកដក្នុង​លោកហើយ និង ព្រះរូបកាយ​បានបំពេញកិច្ច​យ៉ាងបរិបូណ៌ហើយ ព្រះរូប​កាយនោះ ក៏បាន​ទៅដល់ទីបំផុតនៅឯសំវេជនីយដ្ឋានទី៤ គឺស្ថាន​ទី​បរិ​និព្វាន​​ក្នុងនគ​រកុសិនារា ។ព្រះរូបកាយ បានធ្វើកិច្ចឱ្យព្រះ​ធម្មកាយប្រាកដដល់ សត្វ​លោកហើយ ព្រះរូបកាយ​ក៏រលត់ទៅ បែកធ្លាយទៅ ចោលព្រះធម្មកាយ (ពោធិបក្ខិយធម៌ )ទុកឱ្យជា​ប្រយោជន៍ ដល់សត្វលោកតទៅ ។ ព្រះធម្មកាយនេះ​ពុំទាន់បានសាប សូន្យអស់ទៅ តាមព្រះរូបកាយ​នោះ​ឡើយ នេះឯងជាការ ទំនាក់ទំនងរវាង​ព្រះរូបកាយ និង ព្រះធម្ម​កាយ ។ គួរចាំទុកថា ក្នុង៤ស្ថាននោះ ផ្តើមដំបូងព្រះរូប​កាយប្រាកដ នៅ​នាទី​ប្រសូត ។ ដោយ​អាស្រ័យនូវព្រះ រូបកាយ ព្រះធម្មកាយក៏បានប្រាកដឡើង នៅ​នាព្រះពោធិ​ព្រឹក្សពុទ្ធគយាស្ថានទី​ត្រាស់ដឹង ហើយក៏ធ្វើនូវព្រះធម្ម​កាយ នោះ ឱ្យសុស​សាយខ្ចរខ្ចាយផ្សាយជាទូទៅ ដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់​សត្វ​លោក ​នៅព្រៃ​ឥសិបតនមិគទាយវន ។កាលបាន​បំពេញកិច្ចនាទីចប់សព្វគ្រប់ហើយ ព្រះរូបកាយក៏បាន​បែកធ្លាយ​នៅ​នា​នគរកុសិនារា បានចាកចោល ព្រះធម្មកាយ​ទុកឱ្យស្ថិត​នៅរហូត​ត​មក ​។ ព្រះសម្មាសម្ពទ្ធុទ្រង់​ត្រាស់ថា បុគ្គល​ណាឃើញ តថាគត បុគ្គលនោះឃើញធម៌ បុគ្គលណាឃើញធម៌ បុគ្គលនោះឃើញតថាគតការឃើញ​ធម៌ គឺឃើញការ ពិតនៃ​ជីវិត (បដិច្ច​សមុប្បា​ទធម៌ ) អ្នកដែល​បានឃើញ​ធម៌ ដោយ​បញ្ញាចក្ខុ គឺជា​អ្នក​មាននូវ​ចំណែក​នៃព្រះធម្មកាយ ដូច្នេះ ទើបអ្នក​ឃើញធម៌ក៏​រមែងបាន​ឃើញនូវព្រះសម្មា​សម្ពុទ្ធដោយពិតដែរ គឺជាការ​ឃើញដោយ​ញាណចក្ខុ ។សូម្បីក្នុងសម័យ​កាលដែលព្រះអង្គគង់​ព្រះជន្មនៅ ឡើយក៏ដោយ អ្នក​ដែល​​ឃើញព្រះសម្មា​សម្ពុទ្ធដោយពិត គឺ ត្រូវឃើញ​ដោយញាណ​ចក្ខុ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ ព្រោះមំសចក្ខុ (ភ្នែកសាច់​ធម្មតានៃ​សត្វលោក​ទាំងពួង ) ឃើញ​បានត្រឹម តែរូបារម្មណ៍គឺ​ពណ៌របស់រូប​កាយប៉ុណ្ណឹងឯង មិនអាច ឃើញនូវព្រះធម្មកាយ​បានឡើយ ។ ព្រះធម្មកាយជា​ភាសាបាលី ប្រែថា កង ឬទីជំនុំ ទីប្រជុំរួមនៃ​ព្រះធម៌ ចំណែក​រូបកាយ គឺជាទីប្រជុំ ឬកងនៃរូបធម៌ ពោលគឺ ដី ទឹក ភ្លើង ខ្យល់ មកប្រជុំគ្នា​យ៉ាងមាន របៀប ដោយអំណាចការចាត់​ចែង​របស់កម្ម ចិត្ត ឧតុ និង អាហារ ទើបបានកើតជារូបកាយឡើង ។ព្រះធម្មកាយ គឺជាព្រះធម៌​ដែល​ជា​ធម្មតារបស់ ធម្មជាតិ ប៉ុន្តែ ព្រះធម៌បា​ន​កើតម​​កដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ សត្វលោក កាលបើមានការ​ប្រជុំគ្នា​នូវព្រះ​ធម៌​ទាំងនោះ ហើយ ដោយអាស្រ័យការយល់ចូលចិត្ត និងការប្រព្រឹត្ត បដិបត្តិ ។ កាលបើយើងយល់​ចូលចិត្តចំពោះព្រះធម៌ដោយ បញ្ញាហើយ ព្រះធម៌​ក៏​បាន​​មកជាកាយរបស់យើងផងដែរ តែជានាមកាយ ដោយឡែក​អំពីរូប​កាយ ។ កាលដែលមាន​គុណធម៌ សេចក្តីល្អ មកប្រកបគ្នា បន្តិចម្តងៗ យើងក៏នឹង​មាននូវ​ជំនុំ ឬកងនៃព្រះធម៌កើត ក្នុងខ្លួនយើងច្រើនឡើងៗដែរ បើយើង​ប្រព្រឹត្តបដិបត្តិ​តាម គោលរបស់​មេត្តា យើងក៏មាន​នូវមេត្តាចូល​មកដើម្បីធ្វើ ការប្រជុំ យើងបំពេញនូវ​ករុណា ករុណា​ក៏ចូលមក យើង បំពេញ​នូវមុទិតា និងឧបេក្ខា មុទិតានិង​ឧបេក្ខាក៏ចូលមក ឬបើយើង​បំពេញនូវឥន្ទ្រិយ យើង​មាន​សទ្ធាជាអង្គមួយ យើងមាន​វីរិយៈជាអង្គមួយ យើងមាន​សតិជា​អង្គ​មួយ យើង​​មានសមាធិជាអង្គមួយ យើងមានបញ្ញាជាអង្គមួយ អង្គធម៌​ទាំង​អស់ក៏​ចូលមករួម​ប្រជុំជាព្រះធម្មកាយ ព្រះ ធម្មកាយក៏ប្រាកដ​ច្រើន​ឡើង​ៗជា​លំដាប់ រហូតបានជា ព្រះធម្មកាយដ៏មាំទាំ គឺលោកុត្តរធម៌ ។ ព្រះ​ធម្ម​កាយនេះមិនមានរូប​រាង ព្រោះបើជារូប រាង គឺជារូបកាយ រីឯរូប​កាយ​​នោះក៏បានពោលហើយថា ជាទីប្រជុំនៃរូបធម៌ ចំណែក​ព្រះធម្ម​កាយ​នេះ​ជាទីប្រជុំនៃ នាមធម៌ ។ ព្រះធម្មកាយគឺជានាមធម៌សុទ្ធ ព្រោះហេតុ នេះ ព្រះ​ធម្មកាយគឺជានាមកាយហ្នឹងឯង ប៉ុន្តែ នាមកាយ ជាសព្ទ​ទូលំ​ទូលាយ​ អាច​ជាកុសល​ក៏បាន អាចជាអកុសល ក៏បាន និងអាចជា​អព្យា​ក្រឹត​ក៏​បាន ។ព្រះធម្ម​កាយ ចាប់ផ្តើម​ដោយ​កុសលធម៌ មក​ប្រជុំ គ្នាច្រើនឡើងៗ ជាទី​បំផុត ក៏បាន​ទៅជាលោកុត្តរ​កុសល រួចហើយ​ក៏បានតាំងនៅជាអព្យាក្រឹត ស្ថិតក្នុង​ហឫទ័យនៃ ព្រះអរហន្ត ។ ព្រះ​ធម្មកាយមានកិច្ច​កម្ចាត់កម្ចាយនូវពួក ធម៌ជា​អកុសល​ឱ្យរលត់​អស់​អំពី​សន្តាន ទើបបាន​ស្ថិតជា អព្យាក្រឹតក្នុង​ជីវិតរបស់​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដូច្នេះ ការផ្សព្វ​ផ្សាយនូវ​ព្រះធម្មកាយ គឺត្រូវផ្សព្វផ្សាយតាមរយៈនៃព្រះ ធម៌ទេសនា​របស់ព្រះអង្គ ។ពុទ្ធបរិស័ទ ត្រូវធ្វើការ​យល់ចូល​ចិត្តឱ្យបានច្បាស់ អំពី​ព្រះធម្ម​កាយ កុំយល់​ច្រឡំថា​ព្រះធម្មកាយ​មានរូបរាង យ៉ាងនេះ ឬយ៉ាងនោះ ។ សេចក្តីនេះលើក​យកមក អធិប្បាយ ដោយអាស្រ័យ​មានទំនាក់​ទំនងគ្នា​ជាមួយ​នឹង ខ្លឹមសារ​នៃសំវេជនីយដ្ឋាន៤កន្លែង ដូចដែល​បានពោល មកហើយ ។ការស្វែងរក​នូវប្រយោជន៍ ដោយ​ការពិចារណា ស្វែងយល់​អំពីអត្ថ​ន័យខ្លឹម​សារនៃ​សំវេជនីយដ្ឋាន បាន​ច្រើន ប៉ុនណាៗ គឺអាស្រ័យ​នៅលើ​យោនិសោ​មនសិការហ្នឹង​ឯងដូច​បានបញ្ជាក់ពីខាង​ដើមហើយ និង ទាំងអស់ប្រមូលមក ប្រយោជន៍​ដែល​សម្រេចបាន​ពីសំវេជ​នីយដ្ឋាន​បានដល់ សទ្ធា និង បញ្ញា ។ពុទ្ធបរិស័ទ​គ្រប់ព្រះ​អង្គគ្រប់គ្នា រមែងបាននូវ ប្រយោជន៍អំពី​សំវេជ​នីយ​ដ្ឋាន​៤​កន្លែង បាន​នូវគតិធម៌ សម្រាប់​នាំយកមកពិចារណា និងប្រព្រឹត្ត​បដិបត្តិ ដើម្បី ឱ្យកើត​ផលល្អដល់ជីវិតរបស់ខ្លួនច្រើនឡើងៗ គឺវាស្ថិត នៅ​លើឧប​និស្ស័យរបស់​ពុទ្ធបរិស័ទ គ្រប់​ព្រះអង្គ​គ្រប់គ្នា ហ្នឹងឯង ។ ដក​ស្រង់​​ចេញ​ពី​ សៀវភៅ " ខ្លឹម​សារ​​គួរ​យល់​ដឹង " ដែល​​រៀប​រៀង​​ដោយ អគ្គ​បណ្ឌិត ធម្មាចារ្យ ប៊ុត-​សាវង្ស​ ។ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ

គេ​តែង​និយាយ​ថា ពេលវេលា គឺ​ជា​មាសប្រាក់តាម​ពិតពាក្យ​និយាយ​នេះ មិន​ទាន់​ត្រឹម​ត្រូវ​ទាំង​ស្រុង​ទេ ព្រោះ​ថា​មាស​ប្រាក់​ដែល​បាត់​បង់​ទៅ ជួន​កាល​អាច​រក​មក​វិញ​បាន តែ​ពេល​វេលា​ដែល​កន្លង​ទៅ មិន​អាច​ត្រឡប់​មកវិញ​បាន​ទេ ។ដូច្នេះ តម្លៃ​នៃ​ពេល​វេលា មិន​អាច​រក​របស់​ខាង​ក្រៅ​ខ្លួន​ណា​មួយ​មក​វាស់​វែង​បាន​ឡើយ។ បើ​ពិចារណា​ឲ្យ​ដិត​ដល់​ទៅ មាន​តែ​ជីវិត​ប៉ុណ្ណោះដែល​អាច​វាស់​វែង​ទៅ​នឹង​ពេល​វេលា​បាន ព្រោះ​ថា ជីវិត​ក៏​ជា​របស់​ដែលបាត់​បង់​ហើយ មិន​អាច​ត្រឡប់​មក​វិញ​បាន​ដូច​ជា​ពេល​វេលា​ដែរ។ តាម​ន័យ​នៃ​បរមត្ថធម៌ ពេល​វេលា​ជារបស់​ដែល​មិន​មាន​ដោយ​សភាវៈ ត្រឹម​ត្រូវ​ជា​ការ​បញ្ញត្តិ និង​កំណត់​ចំណាំ​ឲ្យ​ដឹង​គ្នា​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ឯ​របស់​ដែល​មាន​ពិត គឺ​ការ​កើត​និង​ការ​រលត់​ទៅ​នៃ​តួជីវិត​នេះ​ឯង បើ​មិន​មាន​ការ​កើត​ឡើង និង​ការ​រលត់​ទៅ​នៃ​តួជីវិត​នេះទេ ក៏​មិន​មាន​ការ​បញ្ញត្តិ​ឬ​កំណត់​ចំណាំ​ពេល​វេលា​សម្រាប់​ហៅ​ដែរ ។ពេល​វេលា​កន្លង​ទៅ​មួយ​ថ្ងៃ ជីវិត​ក៏​ត្រូវ​បាត់​បង់​អស់​មួយ​ថ្ងៃ ពេល​វេលា​កន្លង​ទៅ​មួយ​ខែ ជីវិត​ក៏​ត្រូវ​បាត់​បង់អស់​មួយ​ខែ ពេល​វេលា​កន្លង​ទៅ​មួយ​ឆ្នាំ ជីវិត​ក៏​ត្រូវ​បាត់​បង់​អស់​មួយ​ឆ្នាំ ពេល​វេលា​កន្លង​ទៅ​ច្រើន​ប៉ុណ្ណា ជីវិត​ក៏ត្រូវ​បាត់​បង់​ទៅ​ច្រើន​ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុ​ដូច្នោះ មិន​គួរ​ទុក​ដាក់​ពេល​វេលា​ស្មើ​ត្រឹម​តែ​មាស​ប្រាក់​ឡើយ ។ យើង​អាច​និយាយ​បាន​ថា ពេលវេលា គឺ​ជា​អាយុជីវិត, ដូច្នេះទើប​ពេលវេលា​មាន​តម្លៃ​សម្រាប់​បំពេញ​កិច្ចការ​ផ្សេង​ៗ​ទៀត ក្រៅ​ពី​ការ​រក​មាស​ប្រាក់ ព្រោះ​ជីវិត​នេះ​មិន​មែន​អស់​នូវ​ទុក្ខកង្វល់ ដោយ​គ្រាន់​តែ​មាន​មាស​ប្រាក់​សោះ​ឡើយ ប្រសិន​បើ​មាស​ប្រាក់ ពិត​ជា​អាច​ដោះ​ស្រាយ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​គ្រប់​យ៉ាង​បាន​មែន ម្ល៉េះ​សមពួក​អ្នក​មានទ្រព្យ​ច្រើន​លែង​ចេះ​ឈ្លោះ​ទាល់​ទែង​គ្នា សម្លាប់​គ្នា និង​ការ​ធ្វើ​អត្តឃាត​ទៅ​ហើយ ។ ក្នុង​សង្គម ធ្លាប់​បាន​ឮ​ថា មនុស្ស​ជាច្រើន ពេល​ដែល​គេ​បបួល​ឲ្យ​ស្ដាប់​ធម៌ ឬ​សិក្សា​ព្រះធម៌ តែង​តែឆ្លើយ​ថា " ចង់​ដែរ តែ​មិន​មាន​ពេល ព្រោះ​ជាប់​ការងារ " នេះ​គ្រាន់​តែ​ជា​ពាក្យ​ដោះ​សា​ប៉ុណ្ណោះ។សួរ​ថា បើ​ពិត​ជា​រវល់​មែន ហេតុ​អ្វី​ក៏​មាន​ពេល​កម្សាន្ត​ច្រើន​ម្លេះ? ដូច​ជា ពេល​ដើរ​លេង ពេល​ជប់លៀង ពេល​ស្ដាប់​ចម្រៀង ពេល​និយាយដើម​គេ ពេល​មើល​ទូរទស្សន៍​ជាដើម ។ដូច្នេះ ការ​ឆ្លើយ​ថា " ដែល​ខ្ញុំ​ស្ដាប់ ឬ​សិក្សា​ធម៌ មិន​បាន​ព្រោះ​តែ​ខំរវល់​ពេល " នេះ គឺ​ជា​ចម្លើយ​មិន​សមហេតុ​ផល​ទេ ចម្លើយ​ដែល​ត្រូវ​គួរ​ឆ្លើយថា" ការ​​ដែល​ខ្ញុំ​ស្ដាប់ ឬ សិក្សា​ធម៌​មិន​បាន ព្រោះ​តែ​ខ្ញុំ​មិន​មាន​សទ្ធា " នេះ​ទើប​សម​ហេតុ​ផល ព្រោះ​ថាកាល​មាន​សទ្ធា​ហើយ ពិត​ជា​អាច​ឆ្លៀត​ពេល​បាន​គ្រប់ៗ​គ្នា​ទាំង​អស់ បើ​ទុក​ជា​មិន​អាច​ទៅ​ស្ដាប់ ឬ​សិក្សា​ផ្ទាល់​អំពី​ព្រះធម្មកថិក ក៏​អាច​ឆ្លៀត​ស្ដាប់​តាម​វិទ្យុ ឬ​កាសែត ឬ​ក៏​អាច​សៀវភៅ​ធម៌​នៅ​តាម​ផ្តះ​បាន​ខ្លះ​មិន​ខាន ។ អ្នក​ខ្លះ​ទៀត មិន​មែន​ថា​គេ​មិន​ចង់​ស្ដាប់ មិន​ចង់​សិក្សា​ទេ តែ​គេ​មាន​គំនិត​ជា​ទុទិដ្ឋិនិយម​ថា ពេល​ដែល​នៅ​វ័យ​ក្មេង គេ​មិន​ទាន់​ត្រូវ​ការ​ធម៌​ទេ ព្រោះ​ត្រូវ​ប្រកប​មុខរបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត ដល់​ពេល​ចាស់ គេ​មុខ​ជា​នឹង​ចូល​ទៅ​រកធម៌​មិន​ខាន ការ​និយាយ​បែប​នេះ​ហាក់​ដូច​ជា​ច្បាស់​ក្នុង​ចិត្ត​ថា គេ​មិន​ស្លាប់​ពី​ក្មេង​ឡើយ ។សូម​ផ្ដាំ​មនុស្ស​គ្រប់​ជំនាន់​ថា យើង​អាច​ដាក់​កាល​វិភាគ​សម្រាប់​ធ្វើ​ការងារ​ផ្សេងៗ​បាន តែ​មិន​អាច​ដាក់​កាល​វិភាគ​សម្រាប់​ស្លាប់​បាន​ទេ បើ​ទុក​ជា​ចង់​ដាក់ ក៏​ដាក់មិន​ត្រូវ​ដែរ វៀរ​លែង​តែ​មនុស្ស​ធ្វើ​អត្តឃាត ដោយ​សេចក្ដី​ថា ទោះ​បីជា​យើង​រវល់​រហូត​គ្មាន​ពេល​ចូល​បង្គន់​ក៏​ដោយ តែ​មិន​អាច​រវល់​រហូត​ដល់​គ្មាន​ថ្ងៃ​ស្លាប់​នោះ​ទេ ។ អ្នក​ណា​ទុក​ពេល​វេលា​ស្មើនឹង​មាស​ប្រាក់ អ្នក​នោះ​ឈ្មោះ​ថា ទុក​ជីវិត​ខ្លួន​ឯង​ស្មើ​នឹង​មាស​ប្រាក់ ហើយ​ស្ម័គ្រ​ចិត្ត​ធ្វើ​ជា​ទាសករ​របស់​មាស​ប្រាក់​រហូត ។តាម​ពិត​ ជីវិត​នេះ​ថ្លៃ​ណាស់ មិន​មែន​មាន​តម្លៃ​ស្មើ​តែ​នឹង​មាស​ប្រាក់​ឡើយ ព្រោះ​ថា បើ​ទុក​ជា​មាន​នរណា​ម្នាក់​យក​លុយ​ច្រើន​ប៉ុណ្ណា​ក៏​មក​ទិញ​ជីវិត​យើង ៗ ពិត​ជា​មិន​ព្រម​លក់​ជា​ដាច់​ខាត។ ដកស្រង់​ចេញ​ពី​សៀវភៅ ដំណើរជីវិត ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ

សុខណាស់ សប្បាយណាស់ កាមគុណ ! តែនេះ វាគឺជាការវង្វេងរបស់ចិត្ត បើយើងកំពុងឈឺដោយជំងឺធ្ងន់ដុនដាប ហើយមានគេមករាំឲ្យមើល លេងភ្លេងឲ្យស្តាប់ ល្អ​មើលប៉ុនណា ពីរោះប៉ុនណា ក៏យើងមិនបានភ្លើតភ្លើនទៅដែរ យ៉ាងណា បើនឹងយកមាសប្រាក់កែវកងមកចាក់គរឲ្យដូចភ្នំក៏ដោយ ក៏មិនមានសេចក្តីសុខផ្លូវចិត្តដែរ ព្រោះចិត្តមានជំងឺ មានសេចក្តីទុក្ខសោក អាស្រ័យការហួងហែងផ្សេងៗក្នុងជីវិត ។ អ្នកដែលមិនមានការអប់រំចិត្ត ចម្រើនបញ្ញា មិនមានសេចក្តីស្ងប់សុខផ្លូវចិត្ត ទោះជានៅទីណា ទៅកន្លែងណា ឮសូរតែរអ៊ូរទាំ រៀបរាប់ពីទុក្ខលំបាកយ៉ាងនេះ យ៉ាងនោះ ទាំងដែលសម្បូណ៌គ្រប់យ៉ាង ផ្ទះប៉ុនភ្នំ មាសប្រាក់ចាក់គរ ប៉ុន្តែឮសូរតែរៀបរាប់ខ្វះខាត កើតទុក្ខមិនសុខចិត្ត មុខក្រៀមក្រំ និងបន្លំបោកប្រាស់ខ្លួនឯង ស្វែងរកការសប្បាយក្នុងផ្លូវខុស ផ្លូវមារ ផ្លូវបិសាច នេះឯងដែលហៅថា ការវង្វេងរបស់ចិត្ត ។ ៚ប.ស.វ. ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

វីរិយាធិដ្ឋាន (ការតាំងចិត្តអធិដ្ឋាននូវសេចក្ដីព្យាយាម) ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតផ្គងទុកនូវសេចកី្តព្យាយាម មិនរួញរាថា ៖ កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ, ស្បែក សរសៃ ឆ្អឹង សូមឲ្យសល់នៅចុះ សរីរេ ឧបសុស្សតុ មំសលោហិតំ, សាច់ និងឈាម ក្នុងសរីរៈ ចូរហួតហែងទៅចុះ យំ តំ បុរិសថាមេន បុរិសវីរិយេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ ន តំ អបាបុណិត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតី តិ គុណវិសេសណាដែលបុគ្គលគួរបានដល់ ដោយកម្លាំងរបស់បុរស, ដោយព្យាយាមរបស់បុរស, ដោយ​សេច​កី្តប្រឹងប្រែង របស់បុរស, (បើ) មិនទាន់បានដល់ នូវគុណវិសេសនោះទេ នឹងមិនបញ្ឈប់នូវសេចកី្តព្យាយាមទៅវិញឡើយ ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, អប្បមាទាធិគតា សម្ពោធិ, អប្បមាទាធិគតោ អនុត្តរោ យោគក្ខេមោ ម្នាលភិក្ខុទាំង​ឡាយ​ ពោធិញ្ញាណនៃតថាគត បានសម្រេចហើយដោយសេចកី្តមិនប្រមាទ ធម៌ជាគ្រឿងក្សេមចាក​យោគៈ​ដ៏ប្រសើរ ក៏តថាគតបានសម្រេច ដោយសេចកី្តមិនប្រមាទដែរ ។ (សុត្តន្តបិដក » អង្គុត្តរនិកាយ » ទុកនិបាតបាឡិ » កម្មករណវគ្គ ឧបញ្ញាតសូត្រ) «ក្នុងពេលនេះ រាងកាយ​របស់យើងមានសេចក្ដីឈឺចាប់ ព្រោះមានរបួសស្លាកស្នាម ក៏ពិតមែនហើយ តែយើងមិនបណ្ដែតបណ្ដោយឲ្យចិត្តកម្រើកញាប់ញ័រទេ ព្រោះយើងដឹងថា អ្នកដែលទន់ខ្សោយ គ្មានខន្តី មិនចេះអត់ធន់ មុខជានឹង​ធ្លាក់ទៅរងទុក្ខក្នុងនរកពុំខាន, តើអ្នកណានឹងចង់ធ្លាក់ចុះទៅរងទុក្ខវេទនាក្នុងនរកដែលឥតមានទីបំផុតនុ៎ះ? មួយវិញទៀត បើយើងបានបំពេញមេត្តាចិត្តចំពោះសត្វលោកបរិបូណ៌ហើយ, យើងត្រូវរួសរាន់ ឲ្យឆាប់បានដល់សម្មាសម្ពោធិញ្ញាណកុំបង្អង់, យើងនឹងបានស្រោចស្រង់ចម្លងសត្វ ដែលប្រកបដោយទុក្ខលំបាកយ៉ាងនេះ យកទៅដាក់ដល់ឋានបរមសុខគឺព្រះនិព្វានដូចបំណង» ។ «នែចិត្ត ! ហេតុអ្វីក៏ឯងញាប់ញ័ររន្ធត់ ? ចូរឯងមានខន្តីប្រឹងអត់សង្កត់ចំពោះការឈឺចាប់យ៉ាងតិចតួចស្ដួចស្ដើងនេះឲ្យបាន ! សត្វលោកទាំងអស់សុទ្ធសឹងតែជាអ្នកព្យាធិទុក្ខ មានចំនួនរាប់រយពាន់និន្ទាយាយីជានិច្ច, ចូរឯងសម្លឹងមើលចុះ ! សត្វទាំងនោះមិនមានទីពឹង ពំនាក់ពាក់អាស្រ័យទេ សុទ្ធសឹងតែរស់នៅក្នុងអំណាចនៃតណ្ហាទាំងអស់ ។ ឱអាត្មាអញអើយ ! មានតែឯងនេះហើយតើ ដែលត្រូវជួយស្រោចស្រង់ចម្លងសត្វទាំងអស់នោះ, បើឯងបណ្ដែតបណ្ដោយខ្លួនឲ្យលុះក្នុងអំណាចនៃការឈឺចាប់បន្តិចបន្តួចយ៉ាងនេះ, តើឯងមិនអៀនខ្មាសទេឬ?» (សិពិរាជវចន) « បណ្ដាពពួកត្រីតូច ៗ ច្រើនមីរដេដាស, ត្រីដែលអាចធាត់ធំឡើងបាននោះ, មានតិចពេកណាស់ យ៉ាង​ណា​​មិញ, មួយវិញទៀត, បណ្ដាផ្លែស្វាយទាំងឡាយ ផ្លែដែលជាប់នៅមិនជ្រុះ លុះដល់ពេញចំណាស់បាននោះ ​កម្រមានណាស់ យ៉ាងណាមិញ ចំណែកខាងការបានសម្រេចរបស់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះ​ដែរ ។ អ្នកដែលតាំងផ្ដើមសេចក្ដីប្រាថ្នាជាពោធិសត្វនោះ មានចំនួនច្រើនពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែកម្រមាន​អ្នកណាបានដល់ទីបំផុតណាស់, ត្រាតែអ្នកដែលមានព្យាយាមមិនដាក់ធុរៈចុះ ខំប្រឹងប្រព្រឹត្តទុក្ករចរិយា​យ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ ឥតរួញរាថយក្រោយវិញនោះ ទើបសន្មតថាជាព្រះពោធិសត្វក្នុងអនាគតកាលបាន ។ ហេតុ​នោះ អ្នកដែលត្រូវការចង់ឲ្យបានដល់ភាពជាព្រះពោធិសត្វពិត ៗ ត្រូវបញ្ចេញទឹកចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួនមាំមួនឥតរួញរារំភើបញាប់ញ័រឃ្លេងឃ្លោង បង្ហាញដល់អ្នកដទៃឲ្យឃើញផង » ។ (ឥន្ទ្រាវចន) ដោយសន្តិទេវ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

បណ្ឌិត​តែង​សរសើរ​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ​ ក្នុង​បុញ្ញកិរិយា​វត្ថុទាំងឡាយ អ្នក​ចេះ​ដឹង គឺ​មិន​ដែល​មើល​ងាយ​នូវ​ចិត្ត​សទ្ធា​ដែល​ប្រកប​ដោយ​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ​ឡើយ ជា​ពិសេស​ ស គឺ ការ​បំពេញ​នូវ​បុញ្ញកិរិយា​វត្ថុ​នោះ​ឯង។ជំនឿ ដែល​បាន​ផុស​ចេញពី​ដួង​ចិត្ត​នៃ​បណ្ឌិត​ដែល​ប្រកដ​ដោយ​បញ្ញា​ស្មារតី និង អម​ដោយ​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ គឺ​បាន​ផ្ដល់​នូវ​ផល​កម្រៃយ៉ាង​ធំ​មហិមា​សម្រាប់​បណ្ឌិត។តែ​សម្រាប់​ជន​ពាល​ឬ​ជន​ល្ងង់​ខ្លៅ​វិញ គឺ​រក​ផល​ប្រយោជន៍​មិន​ឃើញ រក​មិន​ឃើញ​គឺ​មក​ពី​ប្រមាទ​នឹង​ឯង។ សេចក្ដី​ប្រមាទ​ គឺ​ជា​ឈ្មោះ​នៃ​សេចក្ដី​ស្លាប់។ បុណ្យ​រឹត​តែ​បាត់ បាប​រឹត​តែ​កើត ក៏​មក​ពី​មាន​សេចក្ដី​ប្រមាទ​នោះ​ឯង គុណ​មាតាបិតា​ចេះ​តែ​ភ្លេច រី​ឯ​ការរល្មើស​គុណ​មាតាបិតា​ចេះ​តែ​កើត​ក៏​មក​ពី​សេចក្ដី​ប្រមាទ​នឹង​ដែរ។ នៅ​ក្នុង​បុញ្ញកិរិយា​វត្ថុ​ទាំង ១០ គឺ​មាន​ការ​ឲ្យ​បាយ​ជា​ដើម​នោះ គឺ ជន​ជា​បណ្ឌិត​ទាំង​ឡាយ មិន​ដែល​មាន​ចិត្ត​ប្រមាទ​ឬ​មួយ​មើល​ងាយ​ទៅ​លើ​អ្នក​ដែល​មាន​ចិត្ត​ប្រមាទ​ឬ​មួយ​មើល​ងាយ​ទៅ​លើ​អ្នក​ដែល​បាន​នឹង​កំពុង​ធ្វើ​នោះ​ឡើយ។ នរណា​បាន​ធ្វើ​ឬ​បំពេញ​នូវ​បុញ្ញកិរិយា​វត្ថុ​នោះ​ គឺ​ជន​ជា​ប្រាជ្ញ​ទាំង​ឡាយ​កោត​សរសើរ​ជា​ពន់ពេក​ណាស់ មិន​ពេប​មាត់​ពេប​ក​ដល់​អ្នក​ធ្វើ​នោះ​ទេ នេះ​គឺ​ជា​សេចក្ដី​ពិត​ដែល​កើត​ឡឡើង​សម្រាប់​អ្នក​ប្រាជ្ញ អ្នក​ប្រាជ្ញ​មាន​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ​ជា​មិត្ត​ជិត​ដិត​បំផុត។ ពាក្យ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ មិន​មែន​ទាល់​តែ​រៀន​ចប់​នូវ​កម្រិត​ថ្នាក់​បណ្ឌិត ឬ​ អនុបណ្ឌិត​នោះ​ឡើយ។ ឲ្យ​តែប្រុស​ស្រី​ណា​បាន​យល់​ពី​បុណ្យ​បាប​បាន​ច្បាស់ មិន​ស្រពេចស្រពិល ស្គាល់​មនុស្ស​គួរ​សេពគប់​និង​មនុស្ស​ដែល​មិន​គួរ​សេពគប់​ជា​ដើម ក៏​ហៅ​ថា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បាន។ តែ​ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ​ បើ​បុគ្គល​នោះ​រៀន​ចប់​កម្រិត​ថ្នាក់​ខ្ពស់​តែ​បែរ​មិន​យល់​គុណ ទោស ល្អ អាក្រក់ ស ខ្មៅ បាប និងបុណ្យក៏​មិន​យល់​ដែរ បុគ្គល​នោះ ក៏​នៅ​តែ​ជាមនុស្ស​ល្អង់​មិនមែន​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ មិន​មែន​ជា​អ្នក​ចេះ​ដឹង​ពិត​ប្រាកដ​ឡើយ។ ដកស្រង់ចេញពី​សៀវភៅ ឃ្លាំងគំនិតដែលគួរសិក្សា ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

សត្វ​ទាំង​ឡាយ​ឯណា​មួយ ជាអ្នកប្រកប​ដោយ​កុសលកម្មបថ ១០ មាន​ការ​វៀរ​ចាក​ការ​សម្លាប់សត្វ​ជា​ដើម, សត្វ​ទាំង​ឡាយ​នោះ ឈ្មោះ​ថា បណ្ឌិត។ ម្យ៉ាង​ទៀត ព្រះពុទ្ធ​ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ព្រះមហាសាវ័ក ៨០ ព្រះសាវក​របស់​ព្រះតថាគត​ទាំង​ឡាយ​ដទៃ​ទៀត និង​គ្រូសុនេត្រ និងអកិត្តិតាបស​ជាដើម ក្នុង​អតីតកាល គប្បី​ជ្រាប​ថា "​បណ្ឌិត" ។ អ្នក​ប្រាជ្ញ​ទាំង​ឡាយ​មាន​ព្រះពុទ្ធ​ជាដើម ទាំង​អស់​នោះ លោក​ហៅ​ថា "​ជាបណ្ឌិត" ព្រោះ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ក្នុង​ប្រយោជន៍​ទាំង​ឡាយ​ ដោយ​បញ្ញាគតិ ។ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ទើបព្រះ​អដ្ឋកថាចារ្យ លោក​ពោល​ថា ជន​ទាំង​ឡាយ​ណា​ទៅ អធិប្បាយ​ថា "ធ្វើ​ដំណើរទៅ​ក្នុងប្រយោជន៍​ទាំង​ឡាយ ដែល​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន និង​សម្បរាយិកភព ដោយ​បញ្ញា​គតិ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ជន​ទាំង​ឡាយ​នោះ ទើប​ឈ្មោះ​ថា បណ្ឌិត"។ សូម្បី​ក្នុង​គម្ពីរ​សទ្ទនីតិលោកក៏​ពោល​ទុក​ថា " បឌិ ធាតុ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​កិរិយា​ទៅ, បញ្ញា​ឯណា រមែង​ទៅ គឺ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ក្នុង​ប្រយោជន៍​ទាំង​ឡាយ​សូម្បី​ដ៏​ល្អិត​សុខុម គឺ​ដឹង​នូវ​អាការៈសូម្បី​មាន​ការ​បៀតបៀន​ជាដើម​នូវ​អរិយសច្ច​ទាំង​ឡាយ មានសេចក្ដី​ទុក្ខ​ជាដើម ហេតុ​នោះ បញ្ញា​នោះ ទើប​ឈ្មោះ​ថា បណ្ឌា បុគ្គល​ណា​ទៅ​គឺ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ បាន​ដល់ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ដោយ​បញ្ញា ដែល​មាន​ឈ្មោះថា បណ្ឌា ហេតុ​នោះ បុគ្គល​នោះ ទើប​ឈ្មោះ​ថា បណ្ឌិត, ម្យ៉ាង​ទៀត បុគ្គល​ឯណា​ទៅ គឺ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅដោយ​ញាណ​គតិ​ព្រោះហេតុ​នោះ បុគ្គល​នោះ ទើប​ឈ្មោះ​ថា "បណ្ឌិត"។ ចំណែក​លក្ខណៈ​របស់​បណ្ឌិត គប្បី​ជ្រាបដោយ​អំណាច​នៃ​សុចរិត​ទាំង​ឡាយ មានការ​គិត​នូវ​រឿង​ដែល​គិត​ល្អ​ជាដើម​ដែល​ព្រះមានព្រះភាគ​ទ្រង់​ត្រាស់​ទុក ក្នុង​ពាល​បណ្ឌិត​សូត្រ​យ៉ាង​ដូច្នេះ​ថា "​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ ជន​ជា​បណ្ឌិត មាន​ហេតុ​ជាគ្រឿង​ចំណាំ​ថា​ជា​បណ្ឌិត (បណ្ឌិត​លក្ខណ) មាន​ហេតុ​ជា​គ្រឿង​សម្គាល់​ថា​ជា​បណ្ឌិត (​បណ្ឌិតនិមិត្ត) មានចរិត​ជាបណ្ឌិត (បណ្ឌិតាបទាន) ៣​ យ៉ាងនេះ ។ ហេតុ​ ៣ យ៉ាង​ តើ​អ្វី​ខ្លះ? ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ ជន​ជា​បណ្ឌិត​ក្នុង​លោក​នេះ ជាអ្នកគិត​ គំនិត​ល្អ (សុចិន្តិតចិន្តី) ១ និយាយ​សម្ដី​ល្អ (សុភាសិតភាសី) ១ ធ្វើអំពើ​ល្អ (សុកតកម្មការី) ១" ដូច្នេះ។ ក៏​ពាក្យ​ថា សុចិន្តិតចិន្តី ដូច្នេះ ជាដើម បណ្ឌិត​គប្បី​ប្រកប​ដោយ​អំណាចនៃ​សុចរិត មាន​មនោសុចរិត​ជាដើម ដូច្នេះ​ឯង។ ន័យ​ដទៃ​ទៀត ជន​ទាំង​ឡាយ​ឯណា រមែង​បាន​ទទួល​នូវ​ប្រយោជន៍​ទាំង​ឡាយ ២ គឺ​ប្រតិបត្តិ​ដើម្បី​បាន​ទទួល​នូវ​ប្រយោជន៍​ទាំង ២ នោះ, ជន​ទាំង​ឡាយ​នោះ ឈ្មោះ​ថា បណ្ឌិត​ព្រោះ​ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់​ត្រាស់​ទុកហើយ ក្នុង​ឧភោអត្ថសូត្រ ក្នុង​កោសលសំយុត្ត យ៉ាង​ដូច្នេះ​ថា៖ "ធីរជន លោក​ហៅ​ថា "​បណ្ឌិត" ព្រោះ​ទាញ​យក​ប្រយោជន៍ (​ទាំង ២) បាន គឺ​ប្រយោជន៍​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន និង​ប្រយោជន៍​ក្នុង​សម្បរាយិកភព"។ ជន​ទាំង​ឡាយ​ឯណា កាត់​ចោល​នូវ​ប្រយោជន៍​ទាំង​ ២ យ៉ាង កាន់​យក​នូវ​ហេតុ​មិន​មែន​ជាប្រយោជន៍​ទាំង ២ យ៉ាង​ ជន​ទាំង​ឡាយ​នោះ ឈ្មោះ​ថា ពាល។ មែន​ពិត ជន​ទាំង​ឡាយ​នោះ លោក​ហៅ​ថា "​ពាល" ក៏​ព្រោះ​កាន់​យក​នូវ​ហេតុ​ដែល​មិន​មែន​ជា​ប្រយោជន៍ទាំង​ឡាយ ២ ប្រការ និង​លោក​ហៅ​ថា "ពាល" ក៏​ព្រោះ​កាត់​ផ្ដាច់ចោល​នូវ​ប្រយោជន៍​ទាំង​ឡាយ ២​ ប្រការ។ កិរិយាស័ព្ទ​ថា "​លន្តិ" នោះ​ ចាត់​ចូល​ក្នុង​ពួក​ធាតុ​មាន ភូ ធាតុ ជាដើម ដោយ​ការ​បង្គាប់​ថា "លា ធាតុ មាន​ ទ្វិ ស័ព្ទ ជា​បទ​ប្រៀប​ធៀប ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​អត្ថថា កាន់​យក"។ កិរិយាស័ព្ទថា "​លនន្តិ" នោះ ចាត់​ចូល​ក្នុង​ពួក​ធាតុ មាន កឹ ធាតុ ជា​ដើម​ដោយ​ការ​បង្គាប់​ថា "លុ ធាតុ មាន ទ្វិ ស័ព្ទ ជាបទ​ប្រៀបធៀប​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​អត្ថថា កាត់ចោល" ដូច្នេះ។ ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ មិត្តល្អ រៀប​រៀង​ដោយ សុវណ្ណជោតោ ភួង សុវណ្ណ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ

១- បណ្ឌិត​រមែងត្រេកអរ​ក្នុងព្រះធម៌ ធម្មបីតិ សុខំ សេតិ វិប្បសន្នេន ចេតសា អរិយប្ប​វេទិតេ ធម្មេ សទា រមតិ បណ្ឌិតោ។ បុគ្គល​ដែលមាន​នូវធម្មបីតិ មានចិត្ត​ថ្លា ស្អាត រមែង​នៅជា​សុខ បណ្ឌិត​រមែង​ត្រេកអរ នៅក្នុង​ព្រះធម៌ ដែល​ព្រះ​អរិយៈ​ជាម្ចាស់បាន ប្រកាស​ហើយ​សព្វៗកាល ។ព្រះអង្គ​ទ្រង់គង់​ប្រថាប់​នៅជេតវនារាម ទ្រង់ប្រារឰព្រះមហាកប្បិនត្ថេរ​ដែលឧទាន​ថា សុខហ្ន៎ ! សុខហ្ន៎! ២- ចិត្តថ្លាស្អាតដូច​អន្លង់ទឹកថ្លាជ្រៅ យថាបិ រហទោ គម្ភីរោ ​ វិប្បសន្នោ អនាវិលោ ឯវំ ធម្មានិ សុត្វាន វិប្បសីទន្តិ បណ្ឌិតា ។ អន្លង់ទឹកជ្រៅ​ដែលថ្លាស្អាតល្អ មិន មានកករ​ល្អក់ យ៉ាង​ណា បណ្ឌិត​ទាំងឡាយ បាន​ស្តាប់ នូវព្រះធម៌​ហើយ រមែង​មានចិត្ត ថ្លាស្អាត (ប្រាសចាក​ឧបក្កិលេស​ជាគ្រឿង សៅ​ហ្មង ) ក៏យ៉ាង​ដូច្នោះ ដែរ ។ព្រះអង្គ​ទ្រង់គង់​ប្រថាប់​នៅជេតវនារាម​ទ្រង់ប្រារឰមាតា​នាងកាណា​ដែលធ្វើនំ​ឱ្យកូនស្រី​យកទៅជូន​ប្តី ៣- វាចា​សុភាសិតពិតដូចផ្កា យថាបិ រុ ចិ រំ បុប្ផំ វណ្ណវន្តំ សគន្ធកំ ឯវំ សុភាសិតា វាចា សផលា ហោតិ សុកុព្វតោ។ បុប្ផជាតិដែល​មានពណ៌​ស្រស់ល្អ ព្រមទាំង​មានក្លិនក្រអូប​ឈ្ងុយឈ្ងប់ យ៉ាង​ណា វាចាដែល​ជាសុភាសិត ក៏​យ៉ាង​នោះដែរ គឺរមែង​មានផល ដល់អ្នកដែល​បានធ្វើតាម ដោយល្អ ។ព្រះអង្គទ្រង់​គង់ប្រថាប់​នៅក្រុង​សាវត្ថីទ្រង់​ប្រារឰឆត្តបាណិ​ឧបាសកជា​ព្រះអនាគាមិបុគ្គល ៤-​ រសប៉ះអណ្តាតដូចអ្នកឆ្លាតក្រេបធម៌ មុហុត្តម្បិ ចេ វិញ្ញូ បណ្ឌិតំ បយិរុបាសតិ ខិប្បំ ធម្មំ វិជានាតិ ជីវ្ហា សូបរសំ យថា។ បើវិញ្ញុជន ចូល​ទៅអង្គុយជិតបណ្ឌិត សូម្បីត្រឹមតែ​មួយភ្លែត​ក៏ដោយ គេរមែងបាន ដឹងច្បាស់​នូវ​ព្រះធម៌​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ប្រៀប ដូចជា​អណ្តាតដឹង​រសជាតិ​នៃសម្ល យ៉ាង ដូច្នោះ ឯង ។ព្រះអង្គ​ទ្រង់គង់ប្រថាប់នៅ​ជេតវនារាម​ទ្រង់ប្រារឰ​បាថេយ្យកភិក្ខុ៣០អង្គដែលចាំវស្សាពាក់កណ្តាលផ្លូវ ៥- បុគ្គលល្ងង់​ខ្លៅជា​សត្រូវនឹង​ខ្លួនឯង ចរន្តិ ពាលា ទុម្មេធា អមិត្តេនេវ អត្តនា ករោន្តា បាបកំ កម្មំ យំ ហោតិ កដុកប្ផលំ។ ជនពាល​ទាំងឡាយ មានប្រាជ្ញាអន់អាប់ រមែង​មានខ្លួនបី​ដូចជាសត្រូវ (នឹងខ្លួន ឯង ) ដើរសាងតែ​បាបកម្ម​ដែល​មាន​ផល​ក្តៅ ក្រហាយ (ឱ្យដល់​ខ្លួនឯង ) ។ព្រះអង្គទ្រង់គង់​ប្រថាប់​នៅ​វេឡុវនារាម​ទ្រង់ប្រារឰ​សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិ​ដែលត្រូវ​មេគោ​ជល់ស្លាប់​ព្រោះ​បាប​ចាស់របស់​ខ្លួន ដកស្រង់ពីសៀវភៅ "ព្រះពុទ្ធភាសិត ៤៣គាថា" ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ