ជីវ​ប្រ​វត្តិ​របស់​នាង​សុប្ប​វា​សា​កោ​លិ​យ​ធី​តា​ (​ដែ​ល​ជា​ឯ​គ​ទ​គ្គៈ​​ផ្នែ​ក​ចាង​ជា​អ្នក​ឲ្យ​ទាន​ផ្ចិត​ផ្ចង់​) ព្រះ​នាង​សុ​ប្ប​វា​សា​ ព្រះ​នាង​ជា​កំពូល​លើ​ឧ​បា​សិកា​ទាំង​ឡាយ​ផ្នែក​ខាង​ឲ្យ​ទាន​ដោយ​ផ្ចិត​ផ្ចង់​ នៅ​ក្នុង​ព្រះ​សាស​នា​នេះ​ទាំង​ជា​អ្នក​ទ្រ​ទ្រង់​នូវ​គុណ​ធម៌​ជា​ព្រះ​អរិយ​សា​វិ​កា​ ចំណែក​ជី​វ​ប្រ​វត្តិ​របស់​ព្រះ​នាង​ ក៏​មាន​សម្តែង​ទុក​ទាំង​អតីត​ជាតិ​ និង​បច្ចុ​ប្បន្ន​ជាតិ​ ។ព្រះនាង​សុប្ប​វាសា ​កោលិយធីតា គឺជាស្ត្រីដ៏សំខាន់មួយរូបក្នុងសម័យពុទ្ធកាល ដែលត្រូវបានព្រះបរមសាស្តា​ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់លើកតម្កើងនិងតែងតាំងទុកក្នុងទីជា ឯតទគ្គៈ (ឆ្នើមជាងឧបាសិកាទាំងឡាយ) ខាងផ្នែក «ការថ្វាយទាននូវភោជនាហារដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ប្រណីត» ព្រះនាងជាបុត្រីរបស់ស្តេច ឬសក្យរាជ ក្នុងត្រកូលកោលិយៈ (ក្រុងសជ្ជវេលៈ ឬបជ្ជនីកៈ) ។ ហេតុនេះទើបលោកហៅព្រះនាងថា «កោលិយធីតា» (កូនស្រីត្រកូលកោលិយៈ)។ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយមហាលិលិច្ឆវី (ឬមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ក្នុងត្រកូលសក្យៈ/លិច្ឆវី)។ ព្រះនាងគឺជាមាតាបង្កើតរបស់ ព្រះសីវលីថេរៈ ដែលជាព្រះអរហន្តឯតទគ្គៈខាងមានលាភសក្ការៈច្រើនជាងភិក្ខុទាំងឡាយ។ ក្រោយពីបានស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះនាងបានសម្រេចធម៌ជា ព្រះសោតាបន្ន។ រឿងរ៉ាវពពោះ និងប្រសូតបុត្រដ៏អស្ចារ្យ (៧ ឆ្នាំ ៧ ខែ ៧ ថ្ងៃ) រឿងរ៉ាវដែលល្បីល្បាញបំផុតរបស់ព្រះនាង គឺទាក់ទងនឹងការសម្រាលបុត្រ ។ ព្រះនាងបានទ្រទ្រង់គភ៌ (ពពោះ) ព្រះសីវលី អស់រយៈពេលរហូតដល់ ៧ ឆ្នាំ និង ៧ ខែ។ ដល់ពេលសម្រាល ព្រះនាងត្រូវរងទុក្ខវេទនាដោយការឈឺពោះសម្រាលមិនរួចអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃបន្ថែមទៀត។ ទោះបីជាស្ថិតក្នុងស្ថានភាពឈឺចាប់ខ្លាំងជិតស្លាប់ ព្រះនាងមិនបានត្អូញត្អែរខឹងសម្បារឡើយ ផ្ទុយទៅវិញព្រះនាងបាននឹកគិតទៅដល់ព្រះគុណរបស់ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា។ ព្រះនាងបានចាត់ស្វាមីឱ្យទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះពុទ្ធ និងនាំយកចង្ហាន់ទៅថ្វាយ។ ពេលព្រះពុទ្ធទ្រង់ជ្រាប ព្រះអង្គបានប្រទានពរថា៖ «សូមឱ្យនាងសុប្បវាសា កោលិយធីតា ជួបតែសេចក្តីសុខ មិនមានរោគ និងប្រសូតបុត្រដោយសុវត្ថិភាពចុះ»។ គ្រាន់តែព្រះពុទ្ធមានព្រះបន្ទូលចប់ភ្លាម ព្រះនាងក៏ប្រសូតបុត្រមកយ៉ាងងាយស្រួល និងមានសុវត្ថិភាពទាំងម្តាយទាំងកូន។ តាមព្រះពុទ្ធដីកា ការដែលម្តាយនិងកូនត្រូវរងទុក្ខក្នុងពោះយូររហូតដល់ជិត ៨ ឆ្នាំបែបនេះ គឺដោយសារកម្មចាស់ពីជាតិមុន ដែលអ្នកទាំងពីរ (កាលនោះព្រះសីវលីជាស្តេច ហើយព្រះនាងសុប្បវាសាជាមាតា) បានដឹកនាំទ័ពទៅឡោមព័ទ្ធទីក្រុងមួយ ធ្វើឱ្យប្រជាជនក្នុងក្រុងនោះដាច់ស្បៀង និងរងទុក្ខវេទនាអស់រយៈពេលយូរ។ ក្រោយពីសម្រាលបុត្ររួច ព្រះនាងមានសេចក្តីត្រេកអរជាខ្លាំង ហើយបានរៀបចំធ្វើទានថ្វាយចង្ហាន់ដ៏ប្រណីតផ្ចិតផ្ចង់ (មហាទាន) ដល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះសង្ឃសាវ័កអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃជាប់ៗគ្នា។ នៅក្នុងសូត្រឈ្មោះ សុប្បវាសាសូត្រ (Suppavāsā Sutta) ព្រះពុទ្ធបានសម្តែងទៅកាន់ព្រះនាងថា៖ ឧបាសិកាដែលថ្វាយភោជនាហារដ៏ប្រណីត ឈ្មោះថាបានផ្តល់នូវរឿង ៤ យ៉ាងដល់អ្នកទទួល គឺ អាយុ វណ្ណៈ សុខៈ និងពលៈ ហើយអ្នកថ្វាយនោះក៏នឹងទទួលបានផលទាំង ៤ យ៉ាងនេះវិញទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ។ ដោយសារព្រះនាងតែងតែផ្ចិតផ្ចង់រៀបចំទាន និងចង្ហាន់ដ៏មានគុណភាពខ្ពស់ និងឆ្ងាញ់ពិសាថ្វាយព្រះសង្ឃជានិច្ច ទើបព្រះពុទ្ធតាំងនាងក្នុងតំណែងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នេះ។ជីវ​ប្រវត្តិ​ក្នុង​អតី​ត​ជាតិ​ របស់​ព្រះ​នាង​សុប្ប​វា​សា​ មាន​សម្តែង​ទុក​ក្នុង​អដ្ឋ​កថា​មនោ​រថ​បូរណី​ ដែល​ជា​អដ្ឋ​កថា​អធិ​ប្បាយ​សេច​ក្តី​ព្រះ​បាលី​ ក្នុង​គម្ពីរ​អង្គុត្តរ​និ​កាយ​ ឯ​ក​និ​បាត​ ដែលលោកអ្នកអាចចុចអានបានលម្អិតនៅក្នុងសៀវភៅជីវ​ប្រវត្តិ​ពុទ្ធ​ឧបាសិកា របស់​លោក​ម្ចាស់​ យ៉ង់ សុផាត។ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

សម្ដេចព្រះសុធម្មាធិបតី ព្រះសង្ឃរាជ ទេព លឿង គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ ព.ស ២៥០៩~២៥១៩ គ.ស ១៩៦៦~១៩៧៥ ព្រះអង្គ​សម្ភព ពីថ្ងៃទី០២-០២-១៨៨៣ ឆ្នាំមមែ ព.ស២៤២៧ នៅ​ភូមិ​រានាម ត្នោត ឃុំ​អង្គ​ប្រាសាទ ស្រុកគីរីវង្ស ខេត្ត​តាកែវ។ បិតានាម ង៉ែត មាតា នាម ទួត អុង។ ព្រះអង្គ​បួស​រៀន នៅ​វត្ត​ទេព​ប្រមាណម្យ ឃុំ​អង្គប្រាសាទ ស្រុក​គីរីវង្ស ខេត្ត​តាកែវ​។ ព្រះអង្គបានចាក​ចេញ​ពី​វត្ត​ទេពប្រណម្យ​មក​ស្នាក់​នៅ​វត្តនួនមុនីរាម ដើម្បី​រៀន​បាលី។ ព្រះអង្គបា​ន​ទៅ​នៅ​រៀន​ក្នុង​ប្រទេសថៃ ចំនួន​២០​ឆ្នាំ។ ពេល​ត្រលប់​មក​ពី​ប្រទេស​ថៃ ព្រះអង្គ​បាន​មក​គង់​នៅ​វត្ត​នួនមុនីរាម (វត្តថាន់) ក្រុង​ភ្នំពេញ​វិញ​។ ព្រះអង្គ​បាន​ឡើង​ជា​សង្ឃនាយកស្ដីទី គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ​ពី គ.ស ២៥១០ គ.ស ១៩៦៦។ បន្ទាប់​មក ព្រះអង្គ​បាន​ឡើង​ជា​សម្ដេច​ព្រះសង្ឃនាយក​។ ឡើង​សម្ដេច​ព្រះសង្ឃ​នាយក បាន​ជាង​១​ឆ្នាំ ព្រះអង្គ​បាន​ចេញ​ពី​វត្ត​នួនមុនីរាម មក​គង់​នៅ​វត្តបទុមវតីរាជវរារាម​វិញ។ នៅ​ព.ស ២៥១៤ គ.ស១៩៧០ ព្រះ​អង្គ​បាន​ទទួល​ឋានន្តរស័ក្តិ​ជា​សម្ដេច​ព្រះសង្ឃរាជ។ ព្រះអង្គ​បាន​សោយ​ព្រះ​ទីវង្គត នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា គ.ស១៩៧៥ ក្នុង​ឆ្នាំ​ថោះ ព.ស២៥១៤ ក្នុង​ព្រះជន្ម​៩៣ឆ្នាំ នៅ​វត្តបទុមវតី​។ នៅ​ពេល​នោះ​ប្រទេសកម្ពុជា​កំពុង​តែ​មាន​សង្គ្រាម លន់ នល់ និង​ប៉ុលពត​យ៉ាង​ខ្លាំង​។​​ នៅ​ពេល​នោះ ពុទ្ធបរិស័ទ និង​បងប្អូន​ចេញទៅក្រៅអស់។ ពេល​បែក ប៉ុល ពត ទៅ​រក​មើល​បាត់ទាំងព្រះកោដ្ឋ បាត់​ទាំង​ព្រះបរមសព។ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

ប្រវត្តិសង្ខេបនៃ សម្ដេចសុធម្មាធិបតី ព្រះនាម អ៊ុង ស្រី គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ ព.ស ២៤៨៥~២៤៩៨ គ.ស ១៩៤២~១៩៥៦ សម្ដេច​សម្ភព នៅថ្ងៃ ព្រហស្បតិ៍ ១៣កើត ខែមិគសិរ ឆ្នាំមមី ទោស័ក ព.ស ២៤១៤ គ.ស ១៨៧០ ម.ស ១៧៩២ ច.ស ១២៣២បិតា​នាម អ៊ុង មាតា​នាម ណី ស្រុក​កំណើត​នៅ​ឃុំ​គោកត្រប់ ស្រុក​កណ្ដាល​ស្ទឹង ខេត្ត​កណ្ដាល​។ ព្រះជន្ម ១២ឆ្នាំ បិតា​អនិច្ចធម្ម​ចោល​ទៅ​ សម្តេច​នៅ​ជា​មួយ​ម្ដាយ។ ព្រះជន្ម ១៣ឆ្នាំ បាន​សិក្សា​អក្សរ​សាស្រ្ត​ខ្មែរ នៅ​ក្នុង​សំណាក់​លោក​គ្រូ ឃួន ចៅអធិការ​វត្តស្វាយ គណៈមហានិកាយ​នៅ ឃុំ​គោក​ត្រប់ ស្រុក​កណ្ដាល​ស្ទឹង ខេត្តកណ្ដាល។ ព្រះជន្ម ១៩វស្សា បាន​បួស​ជា​សាមណេរ ក្នុង​សំណាក់​លោកគ្រូ ឃួន នៅ​ពេល​នោះ​វត្តស្វាយ​បាន​ផ្លាស់​ប្ដូរ​មក​ជា​គណៈធម្មយុត្តវិញ នៅ​ឆ្នាំ​ឆ្លូវ ឯកស័ក ព.ស ២៤៣៣ គ.ស ១៨៨៩។ បួស​បាន​១​វស្សា​លា​ចាក​សិក្ខាបទ មក​រស់​នៅ​ជា​មួយ​ម្ដាយ​វិញ។ ព្រះជន្ម ២៤ឆ្នាំ បាន​ចូល​ឧបម្ប័ទ​ជា​ភិក្ខុ ក្នុង​សំណាក់​នៃ​សម្ដេច​ព្រះសុគន្ធាធិបតី បញ្ញាសីលោ ប៉ាន ជា​ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ សម្ដេច​ព្រះមង្គល​ទេពាចារ្យ ភទ្ទគូអៀម កាល​នៅ​ជា​ព្រះមហាព្រហ្មមុនី ជា​កម្មវាចាចារ្យ​លោកគ្រូ ដៀង ចៅអធិការ​វត្តព្រែកឬស្សី ជា​អនុស្សាវនាចារ្យ បាន​នាម​ឆាយាថា ពុទ្ធនាគោ សំរេចញត្តិ ចតុត្ថកម្មវាចាចារ្យ ក្នុង​សីមា​វត្តបទុមវតី នៅ​ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១៥កើត ខែ​ពិសាខ ឆ្នាំម្សាញ់ បញ្ចស័ក ព.ស ២៤៣៧ គ.ស ១៨៩៣ ម.ស ១៨១៥ ច.ស ១៨៥៥។ ព្រះជន្ម ២៥ព្រះវស្សាបាន ៤ និមន្ត​ចេញពី​វត្តស្វាយ មក​គង់នៅ​វត្តបទុមវតី ក្នុង​ឆ្នាំមមែ សប្តស័ក ព.ស ២៤៣៩ គ.ស ១៨៩៥ ម.ស ១៨១៧ ច.ស ១២៥៧ ក្នុងសំណាក់ព្រះគ្រូវិន័យធរ នុត។ អំពីសមណស័ក្ដិ នៃសម្ដេចៈ ១- ទីស្ដី ព្រះសង្ឃនាយក នៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១រោច ខែពិសាខ ឆ្នាំមមីចត្វាស័ក ព.ស២៤៨៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ៣០ មេសា ១៩៤២។ ២- សម្ដេច​ព្រះសុធម្មាធិបតី ព្រះសង្ឃនាយក នៅថ្ងៃសៅ ទី២រោច ខែជេស្ឋ ឆ្នាំមមី បញ្ចស័ក ព.ស២៤៨៧ ត្រូវនឹងថ្ងៃ ១៩ មិថុនា ១៩៤៣។ ៣- សម្ដេច​ព្រះសុធម្មាធិបតី​ព្រះសង្ឃនាយក បាន​ចូល​ទីវង្គត​នៅ​ថ្ងៃ​ចន្ទ័ ៣រោច ខែមាឃ ឆ្នាំវក អដ្ឋស័ក ព.ស ២៥០០ ត្រូវនឹងថ្ងៃ ៣០ មករា ១៩៥៧។ ព្រះឆាយល័ក្ខណ៍កម្រនៃ សម្ដេចព្រះមហាថេរទាំង ៣ព្រះអង្គ (ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ) ៖ ១- សម្ដេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី ជួន-ណាត ជោតញ្ញាណោ ព្រះសង្ឃនាយក គណៈមហានិកាយ ២- សម្ដេចព្រះសុធម្មាធិបតី អ៊ុង-ស្រី ពុទ្ធនាគោ ព្រះសង្ឃនាយក គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ ៣- សម្ដេចព្រះធម្មលិខិត ល្វី-ឯម វជិរប្បញ្ញោ ឧត្តមប្រឹក្សា គណៈមហានិកាយ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

បណ្តា​ព្រះ​អដ្ឋក​ថាចារ្យ​ទាំង​ឡាយ​ ដែល​បាន​រចនា​គម្ពីរ​អដ្ឋ​កថា ​ដីកា ​អនុ​ដីកា​ដើម្បី​ពន្យល់​ព្រះ​បាលីដែល​ជា​ពុទ្ធ​វចនៈ ​ជាឧត្តម​ប្រយោជន៍​ដល់​វេនេយ្យ​ជន​ទាំង​ឡាយ ​ព្រះ​ធម្ម​​បាល​ត្ថេរក៏ជា​ព្រះអាចារ្យ​មួយ​អង្គ​ដ៏ឆ្នើម ​ដែល​មានគុណសម្បត្តិ រចនា​គម្ពីរ ​និង​បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​វណ្ណកម្ម​ជាច្រើន​គួរឱ្យ​សរសើរ​ និង​គោរព​ដឹងគុ​ណ ​។​ ក្រៅពី​ព្រះ​សាវ័កល្បីៗ​ នៃព្រះ​ដ៏មាន​ព្រះភាគ ​គឺព្រះ​សារីបុត្ត​ ព្រះមោគ្គ​ល្លាន ​ព្រះ​មហា​កស្សបៈ​ដែល​មានប្រាកដ​ក្នុង​សម័យ​ពុទ្ធកាល ​ហើយ​ក្រោយ​ពីការ បរិនិព្វាន​របស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធជា​ច្រើនរយ​ឆ្នាំកន្លងមក​ ក៏មាន​សាវ័ក​ល្បី ៗ​ ជាច្រើន .. ព្រះធម្មបាលត្ថេរ គឺជាព្រះអាចារ្យដ៏ឆ្នើមមួយអង្គ ដែលមានគុណសម្បត្តិយ៉ាងធំធេងក្នុងការរចនាគម្ពីរអដ្ឋកថា ដីកា និងអនុដីកា ដើម្បីពន្យល់ព្រះបាលីជាឧត្តមប្រយោជន៍​ដល់ពុទ្ធសាសនិកជន។ ទោះបីជាព្រះអង្គបានបន្សល់ទុកនូវវណ្ណកម្ម (ស្នាព្រះហស្ថ) ជាច្រើនក៏ដោយ ក៏ជីវប្រវត្តិរបស់ព្រះអង្គមិនសូវត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញលើកយកមកអធិប្បាយក្បោះក្បាយនោះទេ។ ព្រះអង្គប្រសូតនៅពទរតិត្ត ក្នុងទមិឡរដ្ឋ នាប្រទេសឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង ប្រហែលក្នុងចន្លោះពុទ្ធសករាជ ៩៥០ ដល់ ១០០០ ឆ្នាំ។ ឯកសារខ្លះបានបញ្ជាក់ថា ព្រះអង្គកើតក្នុងកាញ្ចិបុរី ហើយបានទៅសិក្សានៅមហាវិហារ និងធ្លាប់គង់នៅពុទ្ធរតិត្តវិហារ ជិតសីហឡទ្វីប (កោះស្រីលង្កា)។ ព្រះធម្មបាលត្ថេរ អាចធ្លាប់បានសិក្សាក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធទត្តត្ថេរ ដោយសារតែអត្ថបទ និងសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងសៀវភៅរបស់ព្រះថេរៈទាំងពីរអង្គ មានភាពស្រដៀងគ្នាច្រើន។ ស្នាព្រះហស្ថសំខាន់ៗ (វណ្ណកម្ម) ព្រះអង្គបានរចនាគម្ពីរជាច្រើន (យោងតាមគម្ពីរ​ចូឡគន្ថវង្សបញ្ជាក់ថាមាន ១៤ មុខ) ដែលលេចធ្លោជាងគេរួមមាន៖ គម្ពីរអដ្ឋកថា "បរមត្ថទីបនី"៖ រចនាឡើងដើម្បីពន្យល់គម្ពីរឥតិវុត្តក ឧទាន ចរិយាបិដក ថេរគាថា ថេរីគាថា វិមានវត្ថុ និងបេតវត្ថុ។ ក្នុងនោះ គម្ពីរអដ្ឋកថាឧទាន ត្រូវបានព្រះអង្គរចនាឡើងតាមសេចក្តីប្រាថ្នារបស់ខ្លួន ដោយពុំមានអ្នកណាអារាធនាឡើយ។ គម្ពីរដីកា "លីនត្ថប្បកាសនី"៖ ជាគម្ពីរដីកាសម្រាប់អដ្ឋកថាទីឃនិកាយ មជ្ឈិមនិកាយ និងសំយុត្តនិកាយ ព្រមទាំងដីកានៃគម្ពីរជាតកដ្ឋកថា។ គម្ពីរផ្សេងៗទៀត៖ រួមមាន នេត្តិបករណ-អដ្ឋកថា (តាមការអារាធនារបស់ព្រះធម្មរក្ខិតត្ថេរ) បរមត្ថមញ្ជូសាមហាដីកាវិសុទ្ធិមគ្គ (តាមការអារាធនារបស់ព្រះទាឋត្ថេរ) អនុដីកានៃគម្ពីរអភិធម្មដ្ឋកថា ដីកានៃនេត្តិបករណដ្ឋកថា និងដីកានៃគម្ពីរពុទ្ធវិសដ្ឋកថា។ លោកអ្នកអាចអានលម្អិតនៅក្នុងឯកសារនេះអាន​អត្តបទ​ទាំងស្រុង​ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ប្រវត្តិរូបសង្ខេប នៃ សម្ដេចព្រះសុគន្ធាធិបតី បញ្ញាសីលោ ប៉ាន គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ ព.ស ២៤០១ ~ ២៤៣៦ គ.ស ១៨៥៧ ~ ១៨៩៣ សម្ដេច​ព្រះសុគន្ធាធិបតី ប៉ាន សម្ដេចសម្ភព នៅ​ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១រោច ខែ​កត្ដិក ឆ្នាំ ចរ អដ្ឋស័ក ព.ស ២៣៧០ គ.ស ១៨២៦ ច.ស ១១៨៨ នៅ​ភូមិ​ព្រែក ព្រះស្ដេច ខេត្ត​បាត់ដំបង។ឯ​ស្រុក​ទាំង​អស់​នេះ​មិន​បាន​បញ្ជាក់​ពី​ឈ្មោះ​នៃ​មាតា​បិតា​សម្ដេច​ទេ។ ព្រះ​មាតា​បិតា​សម្តេច បាន​រត់​ទៅ​នៅ​ខេត្ត​បាត់​ដំបង ពី​ព្រោះ​មាន​ការ​កើត​ចលាចល​នៃ ឧកញ៉ា​តេជោ ទែន តែ​នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ដ​ខ្មែរ របស់​លោក រស់​ចន្ត្រា​បុត្រ កាល​សម័យ​ព្រឹត្តិការណ៍ បងប្អូន មូ នាំ​គ្នា​បង្កើត​ចលាចល​(គ.ស១៧៧៩​-​១៧៨៨)។ កាល​សម្ដេច​ព្រះជន្ម ១២វស្សា (ឆ្នាំរកា នពស័ក ព.ស២៣១៨ គ.ស ១៨៣៧ ម.ស ១៧៥៩ ច.ស ១១៩៩) បាន​បុព្វជ្ជា​ជា សាមណេរ នៅ​វត្តពោធិ៍ ឃុំ​សង្កែ ខេត្ត​បាត់​ដំបង គណៈមហានិកាយ។ ព្រះអង្គ​បាន​និមន្ត​ចូល​នៅ​ក្រុង​ថេព ប្រទេស ថៃ គង់​នៅ​វត្ត​សាកេត​គណៈមហានិកាយ។ លុះ​ដល់​ព្រះជន្មាយុ ២១វស្សា បាន​ឧបសម្បទាជា​ភិក្ខុ គណៈមហានិកាយ គង់​នៅ​វត្តសាកេត បាន​៤វស្សា។ នៅ​ពេល​នោះ ក្រុម​ម៉ឺន ភូវ ឌិន ជា​ជីដូន បាន​នាំ​សម្ដេច ទៅ​ថ្វាយ​សម្ដេច​ព្រះ ចមក្លាវ។ សម្ដេច​ព្រះ ចមក្លាវ ឲ្យ​សិក្សា​សិក្ខាវិន័យ ក្នុង​តំណាក់​ចៅឃុន​ព្រះញាណរក្ខិត សុត ចៅ​អធិការ​វត្តបរមនិវាសន៍ គណៈធម្មយុត្ត។ លុះ​កន្លង​មក នៅថ្ងៃ១រោច ខែ​អាសាធ ឆ្នាំ​រកា ឯកស័ក ព.ស ២៣៩៣ គ.ស ១៨៤៩ ម.ស ១៧៧១ ច.ស ១២១១ សម្ដេច​មាន​ព្រះជន្ម ២៤វស្សា បាន​ចូល​ឧបសម្បទា​ជា​ភិក្ខុ ក្នុង​គណៈ​ធម្មយុត្ត។ សម្ដេចព្រះ ចមក្លាវ ជា​ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ចៅឃុន​ញាណរក្ខិត លុត​ជា​កម្មវាចាចារ្យ អមរាភិរក្ខិត កើត​ជា​អនុស្សាវនាចារ្យ បាន​នាម​ឆាយា​ថា បញ្ញាសីលោ។ នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៦ បាន​សម្ដេច​ព្រះហិរិរក្សារាមាឥស្សរាធិបតី​ព្រះ អង្គឌួង បាន​ធ្វើ​ព្រះរាជសុភអក្សរ ថ្វាយ​ព្រះចៅ​ក្រុងសៀម សូម​ព្រះអង្គ​ត្រង់​ព្រះរាជានុញ្ញាត​ឲ្យ​ព្រះមហា ប៉ាន បាន​វិល​ត្រលប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ។ ពេល​នោះ សម្ដេច​ព្រះ ចមក្លាវ ទ្រង់​ព្រះរាជានុញ្ញាត ព្រម​ទាំង​ទ្រង់​អារាធនា ចៅ​ឃុនព្រះអមរាភិរក្ខិត កើត នឹង​ព្រះសង្ឃ​៨​អង្គ ឧបាសក ៤នាក់ ឲ្យ​ជូន​ព្រះមហា ប៉ាន មក​គង់​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា ក្នុង​ឆ្នាំ​ខាល ឆស័ក ព.ស ២៣៩៨ គ.ស ១៨៥៤ ម.ស ១៧៧៦ ច.ស ១២១៦។ ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ អង្គឌួង ទ្រង់​និមន្ត​ព្រះមហា ប៉ាន ឲ្យ​គង់​នៅ​វត្ត សាលាគូ (វត្តអំពិលបី) ក្រុង​ឧត្ដង្គ​មាន​ជ័យ។ ព្រះមហា ប៉ាន បាន​ឡើង​សមណស័ក្ដិៈ ១- ព្រះអរិយវង្ស ២- ព្រះវិមលធម្ម ៣- ព្រះមហាវិមលធម្ម ៤- សម្ដេចព្រះសុគន្ធាធិបតី ព្រះសង្ឃ​នាយក (មាន​ព្រះរាជបញ្ញត្តិ​ឲ្យ​ទូល​ឆ្លើយ ដោយ​ពាក្យ​ព្រះរាជស័ព្ទ​ទាំង​អស់)។ បញ្ជាក់ៈ ព្រះមហា ប៉ាន បាន​ឡើង​ជា​សម្ដេច​ព្រះសុគន្ធាធិបតី ព្រះសង្ឃ​នាយក ​ពី​ឆ្នាំម្សាញ់ នព្វស័ក ព.ស២៤០១ គ.ស១៨៥៧ ម.ស១៧៧៩។ សម្ដេច​ព្រះសុគន្ធាធិបតី សង្ឃ​នាយក ប៉ាន ព្រះអង្គ​ទ្រង់​សោយ​ទី​វង្គត នៅ​ថ្ងៃ សៅរ៍ ៤រោច ខែមាឃ ឆ្នាំម្សាញ់ បញ្ចស័ក ព.ស ២៤៣៧ ម.ស ១៨១៥ ក្នុង​ព្រះជន្ម គំរប់ ៦៧វស្សា។ កំណត់សំគាល់ នៅ​ក្នុងសៀវភៅ​តែ​មួយ​មាន​ឈ្មោះ​មិន​ឯក​ភាព​សោះ។ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

សម្ដេចព្រះធម្មលិខិត សិរីមហាសង្ឃកិច្ច ឥន្ទត្ថេរោ កែ អ៊ុក ព្រះសង្ឃ​នាយក គណៈមហានិកាយ ព.ស ២៤៥៨ ~ ២៤៨០ គ.ស ១៩១៤ ~ ១៩៣៦ - ព្រះអង្គ​ប្រសូត នៅ​ថ្ងៃ​ព្រហស្បតិ៍ (បាត់​រនោច. ខ្នើត) ខែ​កត្ដិក ឆ្នាំ​កុរ ត្រីស័ក ព.ស ២៣៩៥ ស.គ ១៨៥១ នៅ​ភូមិ​ក្រោល​ខៀវ ស្រុក​ពញ្ញាឮ ខេត្ត​កណ្ដាល។បិតា នាម កែវ មាតា នាម មា ហើយ​ត្រូវ ជា​ចៅសម្ដេច ជហ្វា ប៉ុក។ - មាន​ព្រះជន្នាយុ​បាន ១០ឆ្នាំ នៅ​ឆ្នាំវក ត្រីស័ក ព.ស ២៤០៤ ស.គ ១៨៦០ មាតា​និតា​នាំ​យក​ទៅ​រៀន​សូត្រ​នៅ​វត្តរំដួល ស្រុកឧដុង្គ ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ នៅ​ក្នុង​សំណាក់ ព្រះពោធិវង្ស ប្រាក់។ - មាន​ព្រះជន្មាយុ ១៥ឆ្នាំ ក្នុង​ឆ្នាំ​ឆ្លូវ សប្តស័ក ព.ស ២៤០៩ ស.គ ១៨៦៥ បាន​បួស​ជា​សាមណេរ នៅ​វត្ត​រំដួល ស្រុក​ឧដុង្គ ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ។ - មាន​ព្រះ​ជន្មាយុ ២២វស្សា នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំវក ចត្វាស័ក ព.ស ២៤១៦ គ.ស ១៨៧២ បាន​បំពេញ​ឧបសប្បទា​ជា​ភិក្ខុ នៅ​វត្ត​ឧណ្ណាលោម ដែល​មាន​សម្ដេច​ព្រះសង្ឃរាជ និល ទៀង ជាព្រះឧបជ្ឈាយ៍។ - ព្រះ​ជន្មាយុ ៦៤វស្សា នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​ខាល ឆស័ក ព.ស ២៤៥៨ គ.ស ១៩១៤ ព្រះអង្គ​បាន​ទទួល​សមណស័ក្តិ ជា ព្រះសង្ឃ​នាយកស្ដីទី។ - ព្រះ​ជន្មាយុ ៧៥វស្សា នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​រោង សំរឹទ្ធិស័ក ព.ស ២៤៧២ គ.ស ១៩២៨ ព្រះអង្គ​បាន​ទទួល​សមណស័ក្ដិ​ជា សម្ដេចព្រះធម្មលិខិត សង្ឃនាយក សិរីមហាសង្ឃកិច្ច គណៈមហានិកាយ (ព្រះសង្ឃនាយក​ស្ដី​ទី ចំនួន ១៥ឆ្នាំ)។ - ព្រះ​ជន្មាយុ ៨៦វស្សា នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​ជូត អដ្ឋស័ក ព.ស ២៤៨០ ស.គ ១៩៣៦ ព្រះអង្គ​បាន​ចូល​ទីវង្គត នៅ​ថ្ងៃសៅរ៍ ២រោច ខែ ជេស្ឋ ឆ្នាំជូត នៅវេលា ម៉ោង ២០ និង៣០នាទី នៅ​វត្តឧណ្ណាលោម ក្រុងភ្នំពេញ។ អត្ថបទ​​នេះ​ដក​ស្រង់​ចេញ​ពី​សៀវភៅៈ ព្រះរាជ​ជីវ​ប្រវត្តិ សម្ដេច​ព្រះ​សង្ឃរាជ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

សម្ដេច​ព្រះ​មហា​សុមេធា​ធិបតី ហួត តាត សម្ដេច​​ព្រះ​សង្ឃ​​រាជ នៃ​គណៈ​​មហា​និកាយ ជា​សម្ដេច​​​ព្រះ​សង្ឃ​​រាជ​អង្គ​​ទី​៥ នៃ​គណៈ​​មហា​និកាយ នៃ​ព្រះ​រា​ជា​ណា​ចក្រ​​កម្ពុជា ហើយ​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ជា​មហា​​បុរស​​ខ្មែរទី២។សម្តេច​ព្រះ​​មហា​សុមេ​ធាធិ​បតី​ ហួត ​តាត ​ជា​សមា​ជិក​​គណៈ​កម្មកា​រ​​រៀបចំ និង ពិនិត្យ​វ​ចនា​នុក្រម​​ខ្មែរ និង ជា​អ្នក​​មាន​​ចំណែក​​គុណូប​ការៈ​ដ៏​សំខាន់​​ក្នុង​​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា អក្សរសាស្ត្រ ប្រពៃណីជាតិ​, វិទ្យាស្ថាន​​ពុទ្ធ​សា​សន​​បណ្ឌិត្យ និង សាលា​​បាលី​​ជាន់ខ្ពស់ ហើយព្រះអង្គ​ជា​ក​ល្យា​ណមិត្ត និង សហ​ការី​របស់​​សម្តេច​សង្ឃរាជ​​មហា​បុរស​​ខ្មែរទី១ ជួន ណាត ។​ សម្ដេចសង្ឃរាជ ហួត តាត និមន្ដមកដល់កន្លែងតាំងពិពណ៌ពុទ្ធសាសនា (ភ្នំពេញ ១៩៥១) សម្ដេចព្រះប្រមុខរដ្ឋទ្រង់ប្រគេនគ្រឿងឥស្សរិយយស មហាសិរីវឌ្ឍន៍សុវត្ថារា ចំពោះសម្ដេចព្រះពោធិវ័ង្ស ហួត តាត សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត, ហួត តាត និង កញ្ញា ការបឺឡែស (កូសាំងស៊ីន ឆ្នាំ ១៩៣៩) ជាតិ​បរិច្ឆេទ (កំណត់​អំពី​ជាតិ) សម្ដេច​ព្រះ​សង្ឃរាជ ទ្រង់​ប្រសូត នៅ​ថ្ងៃ​អាទិត្យ ១៥​កើត ខែ​បុស្ស ឆ្នាំ​រោង ចត្វា​ស័ក ព.ស.​២៤៣៥ គ.ស.​១៨៩២ នៅ​ភូមិ​ផ្សារ​ឧដ្ដុង្គ ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ។ បិតា​នាម ហុក សេង ហៅ ហួត មាតា​នាម ង៉ែត។ ការ​សាង​ព្រះ​ផ្នួស ព្រះ​ជន្មាយុ​បាន​៧​ឆ្នាំ បាន​ទៅ​រៀន​អក្សរ​សាស្ត្រ លេខ​នពន្ត ក្នុង​សំណាក់ ព្រះ​ធម្ម​ឃោសាចារ្យ មាស។ ព្រះ​ជន្មាយុ​បាន​១៣​ឆ្នាំ បួស​ជា​សាមណេរ នៅ​ក្នុង​សំណាក់​ព្រះ​ធម្ម​ឃោសាចារ្យ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​សិក្សា ព្រះ​បរិយត្តិធម៌ ក្នុង​សំណាក់​ព្រះ​ធម្មលិខិត ស៊ូ។ ព្រះ​ជន្មាយុ​បាន​២១​វស្សា នៅ​ឆ្នាំ​ជូត ព.ស.​២៤៥៦ គ.ស.​១៩១២ បាន​ឧបសម្បទា​ក្នុង​ពុទ្ធ​សីមា​វត្ត​ឧណ្ណាលោម ក្នុង​សំណាក់​សម្ដេច​ព្រះ​សង្ឃរាជ និល ទៀង ជា​ព្រះ​ឧបជ្ឈាយ៍។ ព្រះ​សមណ​ស័ក្ដិ ព្រះ​ជន្មាយុ​បាន​៥៧​វស្សា នៅ​ឆ្នាំ ជូត ព.ស.​២៤៩២ គ.ស.​១៩៤៨ ព្រះ​អង្គ​បាន​ទទួល​សមណស័ក្ដិ​ជា ព្រះពោធិវ័ង្ស។ ព្រះ​ជន្មាយុ​បាន​៧៣​វស្សា នៅ​ឆ្នាំ​​រោង ព.ស.​២៥០៨ គ.ស.​១៩៦៤ ព្រះ​អង្គ​បាន​ទទួល​សមណ​ស័ក្ដិ​ជា សម្ដេច​ព្រះ​​ពោធិវ័ង្ស ​តាម​ព្រះ​រាជ​ក្រឹត្យ​លេខ ២៤ រ.វ. ចុះ​ថ្ងៃ​ទី​២៤ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៩៦៤។ ព្រះ​ជន្មាយុ​បាន​៧៨​វស្សា នៅ​ឆ្នាំ​រកា ព.ស.​២៥១៣ គ.ស.​១៩៦៩ ព្រះ​អង្គ​បាន​ឡើង​សមណស័ក្ដិ​ជា សម្ដេច​ព្រះ​មហាសុមេធាធិបតី ព្រះ​សង្ឃ​នាយក គណៈ​មហា​និកាយ។ ព្រះ​ជន្មាយុ​បាន​៧៩​វ​ស្សា នៅ​ឆ្នាំ​ច ព.ស.​២៥១៤ គ.ស.​១៩៧០ ព្រះ​អង្គ​បាន​ទទួល​សមណស័ក្ដិ​ជា សម្ដេច​ព្រះ​មហា​សុមេធាធិបតី ព្រះ​សង្ឃ​រាជ គណៈ​មហា​និកាយ ពី​ឯក​ឧត្ដម ចេង ហេង ប្រធាន​សភា​ជាតិ។ ស្នាព្រះហស្តនិពន្ធ ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសកម្ពុជាសង្ខេប (គ.ស. ????) ការសិក្សាខាងព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងសម័យបុរាណនឹងសម័យបច្ចុប្បន្ន(ចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្ដីពន្លឺពុទ្ធចក្រលេខ២ ថ្ងៃទី១ ខែមេសា គ.ស.១៩៦១) អំពីប្រាសាទខ្លះនៅទីអង្គរ​ (១៩២៨) ស្នាព្រះហស្តនិពន្ធជាច្រើន(រាប់ឈ្មោះនៅក្នុងអត្ថបទ"ជីវប្រវត្តិសម្ដេចព្រះពោធិវ័ង្ស ហ. តាត" ចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្ដីកម្ពុជសុរិយាឆ្នាំទី៣៨ ខែមិថុនា គ.ស.១៩៦៦) ទស្សនៈ ក្នុង​ពេល​រស់​នៅ​​ត្រូវ​ខំ​ប្រឹង​ធ្វើ​ការ​ដែល​មាន​ប្រយោជន៍​កុំ​សំចៃ​កម្លាំង​ទុក​ឡើយ​ ព្រោះ​កម្លាំង​នោះ​បើ​ឲ្យ​នៅ​ស្ងៀម​គង់​តែ​ត្រូវ​រិល​រេច​ថយ​ចុះ​រាល់​ពេល​ដោយ​អំណាច​ជរា។ សម្តេចហួត តាត ព្រះ​ទិវង្គត ក្នុង​ឆ្នាំ​ថោះ ព.ស.​២៥១៩ គ.ស.​១៩៧៥ ព្រះ​អង្គ​បាន​ចូល​ទិវង្គត ក្នុង​ព្រះ​ជន្មាយុ​៨៤​វស្សា។ ឯកសារ​ពីរ​បាន​បញ្ជាក់​មូលហេតុ​នៃ​ការ​ចូល​ទីវង្គត​របស់​ព្រះអង្គ មួយ​បាន​បញ្ជាក់​ថា ព្រះអង្គ​ត្រូវ​បានពួក​ទមិឡ​ឥត​សាសនាធ្វើ​ឃាត​នៅ​ក្រោយ​ក្រសួង​ឃោសនាការ ក្រោយ​ពេល​ដែល​ព្រះអង្គ​ផ្សាយ​សម្លេង​ទាក់​ទង​​នឹង​ការ​ផ្សះផ្សារជាតិ​ក្រោយ​សង្គ្រាម​បញ្ចប់។ ឯកសារ​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​បាន​បញ្ជាក់​ថា ព្រះអង្គ​ត្រូវ​បាន​ជន្លៀស​ជាមួយ​បណ្តា​ជន​ផ្សេង​ទៀត​ទៅ​កាន់​ស្រុក​ឧត្តុង្គ ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ។ ឯកសារយោង សៀវភៅ​របស់​ភិក្ខុ​បញ្ញា​វិមលោ លឹម​ វាសនា ចៅ​អធិការ​វត្ត​ស្ដី​ទី អង្គ​ប្រិយ​សិរី​មាន​ជ័យ ។ សម្តេចព្រះ​មហាសុមេធាធិបតី សង្ឃ​រាជ ហួត តាត មហា​បុរស​ទី​២ ។ ប្រភពwikipedia ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

ឃោសកុមារ​កើត​ឡើង និង​ការ​សិក្សា​ត្រៃវេទ ៖រាប់​អំពីកាល​នៃ​ការ​បរិនិព្វាន​របស់​ព្រះមានព្រះភាគ កន្លង​ទៅ​ហើយ​បាន ៩៥៦ ព្រះវស្សា ។ ព្រះ​រាជា​មួយ​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ព្រះនាមថាមហានាម បាន​គ្រងរាជសម្បត្តិ ប្រកប​ដោយ​ទសពិធរាជធម៌​ក្នុង​លង្កាទ្វីប ។ បាន​ឮថា ក្នុង​សម័យ​នោះ​ឯង មាន​ព្រាហ្មណ៍​មាណព​ម្នាក់ កើត​នៅ​ក្នុង​ត្រកូលព្រាហ្មណ៍​មួយ បិតា ឈ្មោះ កេសី ជារាជបុរោហិត មាតា​ឈ្មោះ កេសីនី មាន​លំនៅ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ទី​ជិត​នៃ​ពោធិមណ្ឌល (កន្លែង​ត្រាស់​ដឹង​របស់​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ក្នុង​មជ្ឈិម​ប្រទេសជម្ពូទ្វីប ។ក៏​ព្រោះ​ក្នុង​វេលា​ដែល​មាណព​នោះ ប្រសូត្រ​មក​ពួក​បរិវារ​របស់ព្រាហ្មណ៍ មាន​ទាសៈ​និង​កម្មករ​ជាដើម បញ្ចេញ​សំឡេង សម្តែង​ភាព​ត្រេកអរ​រីករាយ​យ៉ាង​គឹកកង ដូច្នោះ ទើប​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ឲ្យ​កុមារ​នោះ​ថា ឃោសៈ ។ ទី​ខ្លះ​ក៏​ពោល​ថា មាណព​នោះ កើត​នៅ​ក្នុង​ឃោសគ្រាម ទើប​ដាក់​ឈ្មោះ​ឲ្យ​ថា ឃោសៈ ។ ឃោសៈ​មាណព​នោះ ជា​អ្នក​ដឹង​វិជ្ជា និង​ក្បួនសិល្បៈ​ទាំង​ពួង​យ៉ាង​ជំនាញ ចេះ​ចប់​ត្រៃវេទ​យ៉ាង​ប្រាកដ​ក្នុង​លទ្ធិ បាន​ត្រាច់​ទៅ​ដើម្បី​សាក​សួរ​និង​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​វិជ្ជា​សិល្បៈ​ ក្នុង​ស្រុក​និគម ជន​បទ រាជធានី​ទាំង​ឡាយ​ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប។ ដឹង​ថា មាន​សមណ​ព្រាហ្មណ៍ ដែល​ជា​បណ្ឌិត​នៅ​ក្នុង​ទី​ណា​ៗ ក៏​ចូល​ទៅ​ធ្វើការ​សាកច្ឆា​ក្នុង​ទី​នោះ​ៗ បណ្ឌិត​ដទៃ​(នោះៗ) មិន​អាច​ឆ្លើយ​នៅ​បញ្ហា ដែល​មាណព​នោះ សួរ​បាន​ឡើយ តែ​មាណព​នោះ អាច​ឆ្លើយ​នូវ​បញ្ហា​របស់​បណ្ឌិត​ទាំង​នោះៗ​ដែល​សួរ​ហើយ​បាន ។ ឃោសមាណព​ជួប​នឹង​ព្រះរេវតត្ថេរ ៖មាណព​នោះ គ្រប​សង្កត់​ពេញ ទូទាំង​ជម្ពូ​ទ្វីប​ដោយ​អាការ​យ៉ាង​នេះ រហូត​មក​ដល់​វត្តមួយ (ក៏​បាន​ស្នាក់​នៅ​ក្នុង​បរិវេណ​វត្ត​នោះ) ។ក៏​ក្នុង​វត្ត​នោះ មាន​ភិក្ខុ​នៅច្រើន​រូប ព្រះ​រេវតៈ (ឬធម្មឃោសៈ) ជា​សង្ឃត្ថេរ​របស់​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ ជា​ព្រះមហា​ខីណាស្រព បាន​សម្រេច​បដិសម្ភិទា អាច​ញាំញី​បរប្បវាទ​បាន ។ គ្រា​នោះ កាល​វេលា​អាធ្រាត្រ ព្រាហ្មណ៍​មាណព បាន​បរិវត្ត​បាតញ្ជលី (ស្វាធ្យាយ) នូវ​មន្ត​ឲ្យ​មាន​បទបរិបូណ៌ និង​ឲ្យ​ជា​បរិមណ្ឌល ព្រះថេរៈ​ស្តាប់​នូវ​សំឡេង​ព្រាហ្មណ៍ ស្វាធ្យា​មន្ត​ក៏​ជ្រាប​ថា “ព្រាហ្មណ៍​នេះ ជា​អ្នក​មាន​បញ្ញា​ច្រើន” (រួចទើប) គិត​ថា ​”បើ​យើង​ទូន្មាន​ឲ្យ​មក​រាប់​អាន​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​បាន នឹង​ជា​ការ​ល្អ” ទើប​ហៅ ព្រាហ្មណ៍​នោះ​មក រួច​សួរ​ថា “ម្នាល់​ព្រាហ្មណ៍​អ្នក​ណា​ហ៎្នស្រែក​ជា​សំឡេង​ដូច​លា” ។ ឃោសៈ​ព្រាហ្មណ៍​នោះ​សួរ​ថា “នែ​បព្វជិត​ដ៏​ចម្រើន​លោក​ដឹង​នូវ​សំឡេង​របស់ ពួក​លា​ឬ? ព្រះថេរៈ​តប​ថា “យើងដឹង” ។ ព្រាហ្មណ៍​នោះ ទើប​សួរ​ព្រះថេរៈ​ក្នុង​គណ្ឋិដ្ឋាន (​គឺ​មន្ត​ដែល​យល់​បាន​លំបាក​) ទាំង​ឡាយ​ក្នុង​គម្ពីរត្រៃវេទ ទាំង​គម្ពីរឥតិហាស​ជា​គម្ពីរ​ទី ៥ ដែល​ខ្លួន​ឯង​សម្លឹង​មិន​ឃើញ​ន័យ​ឡើយ ទាំង​អាចារ្យ​របស់​ខ្លួន ​ក៏​មិន​ឃើញ​មក​ហើយ​ផង ដែល​ព្រះថេរៈ​នោះ ដោយ​ប្រក្រតី​ក៏​ជា​អ្នក ចេះ​ចប់​ត្រៃវេទ​ហើយ មក​ដល់​ឥឡូវ​នេះ ជា​អ្នក​បាន​សម្រេច​នូវ​បដិសម្ភិទា​ទៀត ព្រោះ​ហេតុ​នោះ សេចក្តី​លំបាក​ក្នុង​ការ​ឆ្លើយ​នូវ​បញ្ហា​ទាំង​នោះ ទើប​មិន​មាន​ដល់​លោក ព្រោះ​ដូច្នោះ ទើប​ព្រះថេរៈ​ឆ្លើយ​នូវ​បញ្ហា​ទាំង​នោះ​បាន​ភ្លាម ។ ហើយ​ពោល​នឹង​ព្រាហ្មណ៍​នោះ​ថា​ “នែ​ព្រាហ្មណ៍​ដ៏​ចម្រើន អ្នក​សាក​សួរ​យើង​មក​ច្រើន​ហើយ ឥឡូវ​នេះ យើង​នឹង​សាក​សួរ​នូវ បញ្ហា​កម្ម​នឹង​អ្នក​មួយ អ្នក​នឹង​ឆ្លើយ​បញ្ហា​យើង​បាន​ឬ​ទេ ? ” ព្រាហ្មណ៍​តប​ថា “ខ្ញុំ​នឹង​ឆ្លើយ​មន្តនោះ​ប្រគេន​បាន លោក​ម្ចាស់​ចូរ​សួរ​មក​ចុះ ” ទើប​ព្រះថេរៈ​សួរ​នូវ​បញ្ហា​ក្នុង​គម្ពីរ​អភិធម្ម ចិត្ត​យមកៈ (១) នេះថា “យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន​ និរុជ្ឈតិ តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ យស្ស វា បន ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, ចិត្ត​របស់​បុគ្គល​ណា រមែង​កើត​ឡើង រមែង​មិន​រលត់ ចិត្ត​របស់​បុគ្គល​នោះ នឹង​រលត់ នឹងមិន​កើត​ឡើង ឬ​ក៏​ចិត្ត​របស់​បុគ្គល​ណា នឹង​រលត់ នឹង​មិន​កើត​ឡើង ចិត្ត​របស់​បុគ្គល​នោះ រមែង​កើត​ឡើង រមែង​មិនរលត់” (២) ។ ព្រាហ្មណ៍​មាណព​នោះ មិន​អាច​នឹង​ឆ្លើយ​បាន មិន​ថា​លើ ឬ​ក្រោម ទើប​សួរ​ថា “បពិត្រ​លោក​ម្ចាស់​ដ៏​ចម្រើន មន្ត​នេះ​ឈ្មោះ​មន្ត​អ្វី? “ព្រះថេរៈតប​ថា “ម្នាល់​ព្រាហ្មណ៍ មន្ត​នេះ​ឈ្មោះ​ថា ពុទ្ធមន្ត”។ ព្រាហ្មណ៍​សួរ​ថា “លោកម្ចាស់​ដ៏​ចម្រើន ឲ្យ​មន្ត​នេះ​ដល់​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា បាន​ដែរ​ឬ​ទេ? ” ព្រះថេរៈ​តប​ថា “ម្នាល់​ព្រាហ្មណ៍ យើង​ឲ្យ (មន្តនេះ) ដល់​អ្នក​បាន លុះត្រា​តែ​អ្នក​បួស​ជាបព្វជិត​ដូច​យើង” ។ ១. អភិ. យម. យមកវគ្គ. ៩១. ១/១ ។ ២. ពាក្យថា រមែង​កើត​ឡើង គឺ​នៅ​ក្នុង​ឧប្បាទខណៈ, ពាក្យ​ថា រមែង​មិន​រលត់ គឺ មិន​ទាន់​ដល់​និរោធ​ឬ​ភង្គខណៈ ។ ចិត្ត​ក្នុង​ទី​នេះ សំដៅ​ដល់​បច្ឆិម​ចិត្ត គឺ​ចុតិ​ចិត្ត របស់​ព្រះ​អរហន្ត ខណៈ​ចិត្ត​របស់​ព្រះអរហន្ត​កំពុង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ឈ្មោះ​ថា រមែង​កើត​ឡើង រមែង​មិន​រលត់ កាល​ដល់​ភង្គ​ខណៈ​ហើយ ចុតិ​ចិត្ត​នោះ ក៏​នឹង​រលត់ និង​មិន​មាន​ចិត្ត​ដទៃ​កើត​ឡើង​ត​ទៅ​ទៀត ។ មាណ​ពបួស ប្រាកដ​ឈ្មោះ ព្រះពុទ្ធ​ឃោសៈ ៖ឃោសៈ​ព្រាហ្មណ៍​ដែល​បុព្វ​ហេតុ (​គឺ​កុសល​ក្នុង​កាល​មុន) ទាំង​ឡាយ​ដាស់​តឿន​ហើយ ទើប​សូម​បព្វជ្ជា ដើម្បី​ត្រូវ​ការ​​មន្ត ព្រះថេរៈ​ទើប​ឲ្យព្រាហ្មណ៍​បព្វជ្ជា​ឧបសម្បទា​ហើយ ឲ្យ​រៀន​ព្រះត្រៃ​បិដកវចនៈ ភិក្ខុ​នោះ ក៏​យល់​ដឹង​អត្ថធម៌ របស់​ព្រះត្រៃ​បិដក​ថា “នេះ​ជា​ឯកាយមគ្គ (ដំណើរ​ផ្លូវ​ដ៏​ឯក ប្រសើរ​ជាង​លទ្ធិចាស់​របស់​ខ្លួន)” (តមក) ក៏​បាន​ជា​អ្នក​ប្រាកដ​ច្បាស់​ក្នុង​លោក ដូច​ពន្លឺ​ភ្លើង ដូច​ពន្លឺ​ព្រះចន្ទ ដូច​ពន្លឺ​ព្រះអាទិត្យ ដោយ​ការ​ដែល​លោក​បាន​ព្យាករណ៍, ភិក្ខុឃោសៈ ទើប​បាន​ប្រាកដ​នាម​ថា ព្រះពុទ្ធឃោសៈ ព្រោះ​ល្បី​ផ្សាយ​ទៅ​ក្នុង​ផ្ទៃ​ផែនដី​ដូច​ព្រះពុទ្ធ​អង្គ ។ ព្រះថេរៈ​បញ្ជូន​ឲ្យ​ទៅ​ប្រែ​គម្ពីរ​អដ្ឋកថា ៖ព្រះពុទ្ធ​ឃោសៈ​នោះ ជា​អ្នក​នៅ​ក្នុង​វិហារ​នោះ បាន​តែង​បករណ៍​ឈ្មោះ ញាណោទ័យ ទុក​ក្នុង​វិហារ​ហើយ ផ្តើម​តែង​អដ្ឋកថា ព្រះអភិធម្មសង្គណី និង​អដ្ឋកថា​ច្បាប់​ឈ្មោះ អដ្ឋសាលនី ព្រះថេរៈ​ឃើញ​ដូច្នោះ​ទើប​ប្រាប់​ថា “ម្នាល់​អាវុសោពុទ្ធឃោសៈ ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប​​នេះ មាន​តែ​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​បាលី​ប៉ុណ្ណោះ អដ្ឋកថា​របស់​ព្រះត្រៃបិដក​នោះ និង​ថេរវាទ (គឺ​ពាក្យ​ដែល​ព្រះថេរៈ​ក្នុង​សម័យ​សង្គីតិ ពោល​ទុក​ជា​ច្បាប់) មិន​មាន តែ​អដ្ឋក​ថា​ព្រះត្រៃ​បិដក​ដែល ឡើង​កាន់​សង្គីតិទាំង ៣ លើក ជា​ពាក្យ​ដែល​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ត្រាស់សម្តែង​ទុក និង​ព្រះថេរៈ​ទាំង​ឡាយ មាន​ព្រះសារីបុត្រ​ជា​ដើម​ចង​ក្រង​ទុក​ហើយ ឯព្រះមហិន្ទត្ថេរ ត្រួត​មើល​កថាមគ្គ (សម្តែង​ផ្លូវ​នៃ​ពាក្យ​ដែល​ពោល​ទុក) ហើយ (រួបរួមមក) តែង​ទុក​ដោយ​ភាសា​សីហឡៈ កំពុង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ នៅ​ក្នុង​សីហឡទ្វីប ចូរ​លោក​ទៅ​កាន់​សីហឡ​ទ្វីប​នោះ ត្រួត​មើល​ឲ្យ​សព្វ​អន្លើ​ហើយ បក​ប្រែ​មក​ជា ភាសាមគធបាន អដ្ឋក​ថា​នោះ នឹង​នាំ​មក​នូវ​ប្រយោជន៍​សុខ​ដល់​មនុស្ស​លោក​ទាំង​ពួង” ។ កាល​ព្រះថេរៈ​ណែ​នាំ​យ៉ាង​នោះ ព្រះពុទ្ធឃោសៈ ជា​អ្នក​មាន​បញ្ញាច្រើន ក៏​កើត​បីតិសោមនស្ស ក្រាប​ទូល​លា​ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ និង​ភិក្ខុ​សង្ឃ បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅកាន់​កំពង់ទឹក​ដោយ​លំដាប់ ឡើង​ទូក​ទៅ​ជួប​ព្រះពុទ្ធទត្តត្ថេរ​តាម​ផ្លូវ​ដែល​មក​ដល់​កណ្តាល​សមុទ្រ ក៏​បាន​និយាយ​ប្រាស្រ័យ​គ្នា ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​បន្ត​ទៅ​ដរាប​ដល់​កំពុង ក្រុង​លង្កា ក្នុង​កាល​នោះ ព្រះបាទ​មហានាម គ្រប់​គ្រង​រាជ្យ​ក្នុង​លង្កាទ្វីប ។ តែង​បករណ៍ ឈ្មោះ​វិសុទ្ធិមគ្គ ៖ព្រះពុទ្ធ​ឃោសៈ និមន្ត​ទៅ​​ជួបព្រះសង្ឃ​ក្នុង​វិហារ ក្រុង​អនុរាធបុរី ហើយ​ទើប​ទៅ កាន់​សំណាក់​ព្រះសង្ឃបាលត្ថេរ ដែល​គង់​នៅ​ក្នុង​មហាបធានឃរៈ បាន​ស្តាប់​(ជ្រាប​សេចក្តី) អដ្ឋកថា​ភាសា​សីហឡៈ និង​ថេរវាទ​ទាំង​ពួង​ហើយ ជឿ​ទុក​ចិត្ត​ថា “នេះ​ឯង ជា​ព្រះពុទ្ធា​ធិប្បាយ​របស់ ព្រះ​ធម្មសាមិត្រ​ពិត” ។ ទើប​ទៅ​កាន់ទី​ប្រជុំ​សង្ឃ ក្នុង​វិហារ​នោះ ដើម្បី​សូម​គម្ពីរ​ធ្វើ​អដ្ឋកថា​ព្រះត្រៃបិដក ក៏​បាន​ពោល​សូម​ថា “សូម​លោក​ម្ចាស់ទាំង​ឡាយ មេត្តា​ឲ្យសៀវភៅ​គម្ពីរ​ទាំង​ឡាយ ដល់​ខ្ញុំ​ព្រះ​ករុណា ដើម្បី​ធ្វើអដ្ឋកថា” ។ ដើម្បី​សាកល្បង​សមត្ថភាព​របស់​លោក ទើប​ភិក្ខុសង្ឃ​ឲ្យ​គាថា ២ បទ ហើយ​ពោល​ថា “លោកចូរ​សម្តែង​សមត្ថភាព​ក្នុងគាថា ២ បទនេះ យើង​ទាំង​ឡាយ បាន​ឃើញ​សមត្ថភាព​របស់​លោក​ហើយ នឹង​ប្រគល់ ច្បាប់គម្ពីរ​ឲ្យ​ទាំង​អស់” ព្រះពុទ្ធ​ឃោសៈ​មើល​បាលី​ព្រះត្រៃបដិក និង​អដ្ឋកថា របស់​ព្រះត្រៃបិដក​នោះហើយ ទើប​ព្រះថេរៈ​រួបរួម​ព្រះត្រៃបិដក​ព្រម​ទាំង​អដ្ឋកថា​ដោយ​សង្ខេប តែងបករណ៍ ឈ្មោះ វិសុទ្ធិមគ្គ​ឡើង ក្នុង​មហាវិហារ​នេះ​ឯង ។ គ្រា​នោះ ទេវតា​(១) ​មាន​បំណង ដើម្បី​នឹង​ប្រកាស​ថ្វី​ដៃ​របស់​លោក​ឲ្យ​ប្រាកដ ក្នុង​មហាជន ទើប​បណ្តាល​ឲ្យ សៀវភៅ​គម្ពីរ​ច្បាប់ (ដែល​លោក​សរសេរ​រួច​ហើយ) ឲ្យ​អន្តរធាន​បាត់​ទៅ ទើប​លោកសរសេរ​ឡើង​ថ្មី​មួយ​ច្បាស់​ទៀត ទេវតា​ក៏​បណ្តាលឲ្យ អន្តរធាន​បាត់​ទៅ​ទៀត ទើប​លោកសរសេរ​ឡើង​ថ្មី លើកទី ៣ ទៀត ក៏​បាន​ចប់សព្វ​គ្រប់​ទៀត ក្នុង​គ្រា​នោះ​ ព្រះពុទ្ធ​ឃោសៈនិមន្ត​ព្រះសង្ឃ ដែល​ជា​អ្នក​ឈ្លាស​ក្នុង​ធម៌ របស់​ព្រះសម្ពុទ្ធ​ឲ្យ​មក​ប្រជុំ​គ្នា ក្នុង​ទី​ជិត​មហាពោធិព្រឹក្ស (ប្រទេសលង្កា) ប្រារព្ធ​នឹង​អាន​បករណ៍វិសុទ្ធិមគ្គ នោះ (ឲ្យ​សង្ឃ​ស្តាប់) ស្រាប់​តែ​ទេវតាដែល​បំបាំង​សៀវភៅនោះ នាំ​សៀវភៅ​ទាំង​ពីរ​ចប់នោះ មក​ប្រគេនសង​វិញ​ព្រម​ក្នុង​ខណៈ​នោះ ទើប​បាន​ជា​សៀវភៅ វិសុទ្ធមគ្គ​បី​ចប់​ឡើង ក៏​បាន​ប្រគល់​សៀវភៅ​ទាំង​បី​ចប់ ទៅ​ព្រះ​ភិក្ខុ​​សង្ឃ, ភិក្ខុ​សង្ឃ​ឲ្យ​អាន​សៀវភៅ​ទាំង​បី​ចប់ ព្រមគ្នា ការ​ខុស​ភ្លាំងភ្លាត់​បី​ចប់​នោះ ដោយ​គណ្ឋៈក្តី ដោយ​អក្ខរៈ​ក្តី ដោយ​បទ​ក្តី ដោយ​ព្យញ្ជនៈ​ក្តី ដោយ​អត្ថ​ក្តី ដោយ​ការ​សរសេរ​មុន ក្រោយ​ក្តី ដោយ​វាទៈទាំង​ឡាយ​មាន​ថេរវាទ​ជាដើម​ក្តី ដោយ​ព្រះ​បាលី​ទាំងឡាយ​ក្តី មិន​មាន​ឡើយ បាន​ឮ​ថា កាល​គម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ​ទាំង ៣ ដែល​ព្រះពុទ្ធឃោសៈ ធ្វើ​រួច​ស្រេច​ហើយ​យ៉ាង​នោះ ទេវតា​ទាំង​ឡាយ បាន​នាំគ្នា​ធ្វើ​សាធុការ សម័យ​នោះ​ភិក្ខុច្រើន​ពាន់ប្រជុំ​គ្នា​នៅ​ក្នុង​វិហារ ឃើញ​ការ​អស្ចារ្យ​នោះ​ហើយ ក៏​នាំ​គ្នា​សរសើរ​ឲ្យ​សាធុការ ប្រកាស​ប្រាប់​គ្នា​សុសសាយ​ទៅ​ថា “នេះ​ព្រះពោធិសត្វ មេត្រី​មក​កើត ដោយ​ឥត​សង្ស័យ” (២) ។ ១. ខ្លះថា ព្រះសង្ឃ។ ២. នេះ​ជា​ការ​ឃើញអស្ចារ្យ​របស់​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ទេ មិន​ប្រាកដ​ជា​ព្រះមេត្រី​ឡើយ។ បក​ប្រែអដ្ឋកថា​ព្រះត្រៃបិដក មក​ជា​ភាសា​មគធៈ ៖ចំណែក​ស្តេច​ផែន​ដី ទ្រង់​បាន​ស្តាប់​ដំណឹង​នោះ ក៏​ស្តេចចេញ​ពី​ព្រះនគរ​ព្រម​ទាំង​រាជបរិវារ ទៅ​កាន់​មហាវិហារ ទ្រង់​នមស្ការ​ព្រះសង្ឃ​ហើយ ទ្រង់​នមស្ការ​ព្រះពុទ្ធឃោសៈ និមន្ត​ឲ្យ​ទទួល​នូវចង្ហាន់​នៅក្នុង​រាជវាំង​ជា​ប្រចាំ រហូត​ដល់​ការ​តែង​គម្ពីរ​ចប់ ព្រះថេរៈ​ទទួល​និមន្ត​ដោយ​តណ្ហីភាព ។ ព្រះភិក្ខុ​សង្ឃ​ឃើញ​សមត្ថភាព​របស់​ព្រះថេរៈ​ហើយ ទើប​ប្រគល់​សៀវភៅ ព្រះត្រៃបិដក​បាលី ព្រម​ទាំង សៀវភៅ​អដ្ឋកថា​សីហឡៈ​ឲ្យ​ដល់​ព្រះថេរៈ ព្រះថេរៈ​ទទួល​សៀវភៅ​គម្ពីរ​ទាំង​អស់ ទៅ​ទុក​ក្នុង​ប្រាសាទ ឈ្មោះថា បធានឃរៈ ដែល​តាំង​នៅ​ខាង​ត្បូង​នៃ​មហា​វិហារ បក​ប្រែព្រះអដ្ឋកថា​ទាំង​អស់ ធ្វើ​ជា​អដ្ឋកថា​ព្រះត្រៃបិដក ក្នុង​ភាសាមគធ​ដែល​ជា​មូល​ភាសា (​គឺភាសា​ដើម) ។ ក៏​ អដ្ឋកថា​សីហឡៈ​នោះ​មាន ៣ ភាគ គឺ មហាអដ្ឋកថា ១ បច្ចរិយអដ្ឋកថា ១ កុរុន្ទីអដ្ឋកថា ១ ។ អដ្ឋកថា​ដែល​ឡើង​កាន់​មហាសង្គីតិ ព្រះមហិន្ទត្ថេរ​នាំ​មក​តែង​ទុក​ក្នុង​ភាសាសិហឡៈ ឈ្មោះថា មហាអដ្ឋកថា ។ មាន​ផ្ទះ​ផែ​​មួយ​ខ្នង មាន​ឈ្មោះ​ហៅ​នៅ​ក្នុង​ភាសា​សីហឡៈ​ថា បច្ចរិយៈ ។ អដ្ឋក​ថា ដែល​ភិក្ខុទាំង​នោះ ប្រជុំ​គ្នា​ធ្វើ​ក្នុង​ផ្ទះ​ផែ​នោះ ឈ្មោះ​ថា​ បច្ចរិយអដ្ឋកថា ។ មាន​វិហារ​មួយ​កន្លែង ឈ្មោះ​កុរុន្ទីវិហារ ។ អដ្ឋកថា​ដែល​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ​ប្រជុំ​គ្នា​ធ្វើ​ក្នុង​វិហារ​នោះ ឈ្មោះ​ថា កុរុន្ទី​អដ្ឋកថា ។ វាទ​ដែល​ព្រះថេរៈ​ជំនាន់​មុន​មាន​ព្រះថេរិកាចារ្យ (អាចារ្យធំ) ជា​ដើម​កាន់​យក​ន័យ​ព្រះបាលី​តែង​ទុក ឈ្មោះថា ថេរវាទ ។ ព្រះពុទ្ធ​ឃោសៈ ប្រែកុរុន្ទីអដ្ឋកថា​ភាសា​សីហឡៈ ធ្វើ​អដ្ឋកថា ព្រះវិន័យបិដក ឈ្មោះ​ សមន្ត​ប្បា​សាទិកា ក្នុង​ភាសា​មគធៈ​ហើយ ត​ពី​នោះ​ក្នុង​សុត្តន្តបិដក បក​ប្រែ​មហាអដ្ឋកថា​អំពី​ភាសា​សីហឡៈ តាំង​ជា​អដ្ឋកថាទីឃនិកាយ ឈ្មោះ​សុមង្គលវិលាសិនី, ជា​អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ​បបញ្ចសូទនី, ជា​អដ្ឋកថា សំយុត្តនិកាយ ឈ្មោះ សារត្ថបកាសិនី, និង​ជាអដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ ឈ្មោះ​មនោរថបូរណី, ត​ពី​នោះ ក្នុង​អភិធម្មបិដក បក​ប្រែ​បច្ចរិយ​អដ្ឋកថា​អំពី​ភាសា​សីហឡៈ តាំង​ជា​អដ្ឋកថាបករណ៍ ធម្មសង្គណី ឈ្មោះ​អដ្ឋសាលនី​ក្នុង​ភាសាមគធៈ ជា​អដ្ឋកថាបករណ៍វិភង្គ ឈ្មោះ​សម្មោហវិនោទនី និង​ជាអដ្ឋកថា ៥ បករណ៍ ឈ្មោះបរមត្ថទីបនី ។ ព្រះពុទ្ធ​ឃោសៈ ធ្វើ​អដ្ឋកថា​សីហឡៈ ទាំង​អស់​ឲ្យ​ជាអដ្ឋកថា ព្រះត្រៃបិដក ក្នុង​ភាសាមគធៈ ដែល​ជា​មូល​ភាសា ដូច​ពោល​មក​ហើយ​ដូច្នោះ អដ្ឋកថា​នោះឯង បាន​នាំ​មក​នូវប្រយោជន៍​សុខ​ដល់​ពពួក​ជន​ក្នុង​ប្រទេស​​ដទៃៗ ទាំងពួង យ៉ាង​ច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់ ហើយ​រស់​នៅ​រហូត​ដល់​អស់​អាយុ ទើប​ទៅ​កាន់​ទេវ​លោក​នោះ​ឯង ។ កាល​ដែល​បាន​បក​ប្រែអដ្ឋកថាព្រះត្រៃបិដក ចប់​សព្វ​គ្រប់​ហើយ ផែនដី​កក្រើកញ័រ (ជាអស្ចារ្យ) អដ្ឋកថា​ព្រះត្រៃបិដក ដែល​ព្រះថេរៈ​ធ្វើ​ដូច​ពោល​មក​នេះ គឺ​បក​ប្រែចប់​សព្វ​គ្រប់ តែ​ក្នុង​រយៈ​កាល ១ ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ ។ លុះ​បក​ប្រែ​រួច​ហើយ ព្រះពុទ្ធ​ឃោសៈ ប្រាថ្នា​ដើម្បី​នឹង​បាន​មក​ថ្វាយ​បង្គំ​ព្រះមហាពោធិព្រឹក្ស ទើប​ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ​ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ត្រឡប់​មក​ជម្ពូទ្វីប​វិញ ។ ព្រះរាជាមហានាម ទ្រង់​គង់​ផែនដី​អស់ ១២ ឆ្នាំ ទ្រង់​ធ្វើបុណ្យ​ច្រើន​យ៉ាង ដោយ​ប្រការ​ផ្សេង​ៗ​ហើយ ស្តេច​ក៏​ទៅ​កាន់​បរលោក​តាម​យថាកម្ម ។ ចំណែក​ព្រះពុទ្ធ​ឃោសត្ថេរ​នោះ បាន​រចនា​អដ្ឋកថា នៃ​ព្រះត្រៃបិដក​ទុក បាន​សាង​ប្រយោជន៍​ដ៏​សម​គួរ​ដល់​សត្វ​លោក​ជា​ច្រើន តាំង​នៅ​រហូត​គ្រប់​អាយុ​ខ័យ ក៏​បាន​ទៅ​កាន់​ឋាន​តាវត្តិង្ស​ហើយ ដូច្នេះ​ឯង ។ សេចក្តី​ប្រាថ្នា​ព្រះពុទ្ធឃោសត្ថេរ យំ សិទ្ធំ ឥមិនា បុញ្ញ យំ ចញ្ញំ បសុតំ មយា ឯតេន បុញ្ញកម្មេន ទុតិយេ អត្តសម្ភវេ តាវតឹសេ បមោទេន្តោ សីលាចារគុណេ រតោ អលគ្គោ​ បញ្ចកាមេសុ បត្វា បឋមំ ផលំ អន្តិមេ អត្តភាវម្ហិមេត្តេយ្យំ មុនិបុង្គវំ លោកគ្គបុគ្គលំ នាថំសព្វសត្តហិតេ រតំ ទិស្វាន តស្ស ធីរស្ស សុត្វា សទ្ធម្មទេសនំ អធិគនា ផលំ អគ្គំសោភេយ្យំ ជិនសាសនន្តិ ។បុណ្យ​ណា ដែល​សម្រេច​ហើយ​ដោយ​ការ​ធ្វើ​នេះ និង​បុណ្យ​ដទៃ​ណា ដែល​ខ្ញុំ​បាន​ខ្វល់ខ្វាយ​ទុក ដោយ​អំណាច​នៃ​បុណ្យ​នោះ ក្នុង​អត្តភាពទី ២ សូម​ឲ្យ​ខ្ញុំ​រីករាយ​ក្នុង​ឋាន​តាវត្តិង្ស ត្រេកអរ​ក្នុង​គុណ​គឺ​សីល និង​អាចារៈ មិន​ជាប់ជំពាក់​ក្នុង​កាម​គុណ​ទាំង ៥ បាន​សម្រេច​អរិយផល​ទី ១ (សោតាបត្តិផល) ក្នុង​អត្ថភាព​ចុង​បំផុត សូម​ឲ្យ​ខ្ញុំ​បាន​ជួប​ព្រះអារ្យ​មេត្រី ព្រះមុនី​ដ៏​ប្រសើរ ជា​បុគ្គល​ចម្បង​ក្នុង​លោក ជា​ព្រះ​លោកនាថ ទ្រង់​ពេញ ព្រះទ័យ​ក្នុង​ការ​ជួយ​សត្វ​លោក​ទាំង​ពួង សូម​ឲ្យ​ខ្ញុំ​បាន​ស្តាប់​ព្រះសទ្ធម្ម​របស់​ព្រះមុនី​អង្គនោះ ដែល​ទ្រង់​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ ហើយ​បាន​សម្រេចអរិយផល​ជាន់​ខ្ពស់ (អរហត្តផល) ញុំាង​ព្រះសាសនា​របស់​ព្រះ​ជិន​ស្រី​ឲ្យ​ល្អ​ស្អាត ដោយ​ប្រការ​ដូច្នេះ​ហោង ។ ប្រវត្តិ​របស់​ព្រះពុទ្ធ​ឃោសាចារ្យ ចប់ (សមន្តប្បាសាទិកា ភាគ ១) ដកស្រង់ចេញពី http://tevicheth.wordpress.com ដោយ៥០០០ឆ្នាំ