ព្រះតេជគុណ វេបូ សាយាដោ និង សាយាគី អ៊ូ បា ឃីន កម្រិតចំណេះដឹងទាំងដប់នៃវិបស្សនា (Vipassana-ñāṇa) (i) សម្មសន-ញាណ៖ ការយល់ដឹងអំពី អនិច្ចំ ទុក្ខៈ និង អនត្តា តាមរយៈការសង្កេត និងការវិភាគយ៉ាងជិតស្និទ្ធ ជាការពិតណាស់ តាមទ្រឹស្តី។ (ii) ឧទយព្វយ-ញាណ៖ ចំណេះដឹងអំពីការកើតឡើង និងការរលាយបាត់នៃ រូប និង នាម។ (iii) ភង្គ-ញាណ៖ ចំណេះដឹងអំពីធម្មជាតិនៃការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងលឿននៃ រូប និង នាម—ដូចជាលំហូរនៃចរន្តអគ្គិសនី ឬខ្សែថាមពល។ (iv) ភយ-ញាណ៖ ចំណេះដឹងអំពីការពិតថា ការមានជីវិតនេះគឺគួរឱ្យខ្លាច។ (v) អាទិនវ-ញាណ៖ ចំណេះដឹងអំពីការពិតថា ការមានជីវិតនេះពោរពេញទៅដោយអំពើអាក្រក់។ (vi) និព្វិទា-ញាណ៖ ចំណេះដឹងអំពីការពិតថា ការមានជីវិតនេះគឺគួរឱ្យខ្ពើម។ (vii) មុញ្ចិតុកាម្យតា-ញាណ៖ ចំណេះដឹងអំពីតម្រូវការបន្ទាន់ក្នុងការរួចផុតពីការមានជីវិតនេះ។ (viii) បដិសង្ខា-ញាណ៖ ចំណេះដឹងអំពីការពិតថា ពេលវេលាបានមកដល់ដើម្បីធ្វើការដោយការយល់ដឹងពេញលេញសម្រាប់ការសង្គ្រោះ ដោយផ្អែកលើ អនិច្ចំ។ (ix) សង្ខារុបេក្ខា-ញាណ៖ ចំណេះដឹងអំពីការពិតថា ដំណាក់កាលឥឡូវនេះត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្តាច់ចេញពី សង្ខារ និងបំបែកចេញពីអត្តនិយម (ego-centrism)។ (x) អនុលោម-ញាណ៖ ចំណេះដឹងដែលនឹងបង្កើនល្បឿនការព្យាយាមដើម្បីឈានទៅដល់គោលដៅ។ “ទាំងនេះគឺជាកម្រិតនៃសមិទ្ធិផលដែលមនុស្សម្នាក់ទទួលបានក្នុងអំឡុងពេលនៃការធ្វើសមាធិ វិបស្សនា ដែលក្នុងករណីអ្នកដែលឈានដល់គោលដៅក្នុងរយៈពេលខ្លី អាចដឹងបានតែនៅពេលក្រោយប៉ុណ្ណោះ។ ជាមួយនឹងការរីកចម្រើនក្នុងការយល់ដឹងអំពី អនិច្ចំ មនុស្សម្នាក់ឆ្លងកាត់កម្រិតនៃសមិទ្ធិផលទាំងនេះ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការកែតម្រូវ ឬជំនួយនៅកម្រិតមួយចំនួនដោយគ្រូដែលមានសមត្ថភាព។ គួរជៀសវាងការទន្ទឹងរង់ចាំសមិទ្ធិផលបែបនេះជាមុន ព្រោះវានឹងរំខានដល់ភាពបន្តនៃការយល់ដឹងអំពី អនិច្ចំ ដែលតែមួយគត់អាចនិងនឹងផ្តល់រង្វាន់ដែលចង់បាន”។ សាយាគី អ៊ូ បា ឃីន កិលេសវិបស្សនាទាំងដប់ (Vipassanupakkilesa) 1. អោភាស (Obhasa)៖ នៅពេលអ្នកធ្វើសមាធិឃើញពន្លឺភ្លឺ គាត់អាចគិតថាគាត់បានឈានដល់ និព្វាន ហើយដូច្នេះក៏ពេញចិត្តនឹងស្ថានភាពនេះ ដែលធ្វើឱ្យ តណ្ហា កើតឡើង។ នេះគឺជា ទិដ្ឋិខុស។ វាជា អត្តា របស់គាត់ដែលគិតថាគាត់បានឈានដល់ និព្វាន។ 2. ញាណ (yana)៖ អ្នកធ្វើសមាធិមួយចំនួនដែលស្គាល់ទ្រឹស្តី ធម៌ ច្បាស់ នឹងគិតអំពីវាគ្រប់ពេល ហើយនេះនឹងទាញគាត់ចេញពី បច្ចុប្បន្នភាព។ 3. បីតិ (piti)៖ ដោយសារអ្នកធ្វើសមាធិមាន សមាធិ ច្រើនពេក គាត់មានអារម្មណ៍ បីតិ ហើយនេះគឺជា កិលេស។ នៅពេលអនុវត្ត វិបស្សនា មនុស្សម្នាក់មិនអាចមាន បីតិ បានទេ ព្រោះការយល់ដឹងអំពីលក្ខណៈទាំងបីមិននាំទៅរកអារម្មណ៍រីករាយឡើយ។ 4. បស្សទ្ធិ (passaddhi)៖ ពេលខ្លះស្ថានភាពស្ងប់ស្ងាត់ខ្លាំងនឹងកើតឡើង នេះក៏បណ្តាលមកពី សមាធិ ច្រើនពេកដែរ។ លក្ខណៈទាំងបីមិនអាចត្រូវបានយល់ដឹងជាមួយ បស្សទ្ធិ បានទេ ហើយ បញ្ញា ក៏មិនអាចត្រូវបានអភិវឌ្ឍន៍បានដែរ។ 5. សុខ (sukkha)៖ អារម្មណ៍សុខក៏ជា សមាធិ ច្រើនពេកដែរ។ នៅពេល សុខ កើតឡើង ទុក្ខៈ មិនអាចត្រូវបានឃើញទេ។ 6. អធិមោក្ខ (adhimokkha)៖ នេះធ្វើឱ្យអ្នកធ្វើសមាធិជឿខុសថាគាត់បានឃើញ និព្វាន ហើយជាញឹកញាប់គាត់នឹងមិនជឿសូម្បីតែគ្រូរបស់គាត់ នៅពេលត្រូវបានប្រាប់ផ្ទុយពីនេះ។ នេះបណ្តាលមកពីមាន សទ្ធា (faith) ច្រើនពេក និង បញ្ញា (wisdom) តិចពេក (ជាធម្មតា បញ្ញា និង សទ្ធា គួរតែស្មើគ្នា)។ 7. បគ្គហ (pakkaha)៖ ការតស៊ូ ឬ ការខិតខំប្រឹងប្រែងច្រើនពេកអាចធ្វើឱ្យអ្នកធ្វើសមាធិអស់កម្លាំង ចិត្ត (citta) របស់គាត់មិនច្បាស់ ហើយ ហ្វូង (wandering mind) ក៏កើតឡើង។ ជាធម្មតា ការតស៊ូ និង សមាធិ គួរតែស្មើគ្នា។ ការតស៊ូច្រើនពេកនាំទៅរក ហ្វូង ហើយ សមាធិ ច្រើនពេកនឹងធ្វើឱ្យអ្នកធ្វើសមាធិឈប់អនុវត្ត។ 8. ឧបដ្ឋានច្រើន (uppathana)៖ សតិ ច្រើនពេកអាចនាំទៅរក សមាធិ ច្រើន ហើយអ្នកធ្វើសមាធិនឹងឃើញ និមិត្ត (signs that appear before the eyes)។ បន្ទាប់មកគាត់នឹងបាត់បង់ រូប និង នាម ជាវត្ថុ—គឺគាត់នឹងចេញពី បច្ចុប្បន្នភាព ហើយមិនអាចបន្តបានទេ។ 9. ឧបេក្ខា (uppekha)៖ ពេលខ្លះ ឧបេក្ខា ខ្លាំងនឹងកើតឡើង ហើយអ្នកធ្វើសមាធិនឹងជឿខុសថាគាត់គ្មាន កិលេស—វាត្រូវបានលុបបំបាត់ដោយ និព្វាន; ប៉ុន្តែគាត់នៅតែមាន កិលេស នៃ ទិដ្ឋិខុស (moha) ហើយ ចូលចិត្ត (lobha) និង មិនចូលចិត្ត (dohsa) បានបាត់ទៅជាបណ្តោះអាសន្នប៉ុណ្ណោះ។ នៅដំណាក់កាលនេះ គាត់មិនអាចបន្តអនុវត្តបានទេ។ 10. និកន្តិ (nikanti)៖ អ្នកធ្វើសមាធិសប្បាយចិត្តជាមួយ វិបស្សនុបក្កិលេស ទាំងអស់ ហើយពេញចិត្តនឹងនៅដដែល។ ហើយដូច្នេះគាត់មិនអាចបន្តអនុវត្តបានទេ។ “ឥឡូវនេះ នៅពេលអ្នកធ្វើសមាធិជាអ្នកចាប់ផ្តើមនៃការយល់ច្បាស់ ភាពមិនល្អឥតខ្ចោះទាំងដប់នៃការយល់ច្បាស់កើតឡើងនៅក្នុងគាត់។ ព្រោះ ភាពមិនល្អឥតខ្ចោះនៃការយល់ច្បាស់ មិនកើតឡើងទាំងនៅក្នុងអ្នកដែលបានឈានដល់ និព្វាន ឬនៅក្នុងបុគ្គលដែលមានសីលខ្សោយ ធ្វេសប្រហែសចំពោះប្រធានសមាធិរបស់ពួកគេ និងអ្នកខ្ជិលច្រអូសឡើយ។ ពួកវាកើតឡើងតែនៅក្នុងអ្នកធ្វើសមាធិដែលរក្សាផ្លូវត្រឹមត្រូវ ឧទ្ទិសខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ចំពោះប្រធានសមាធិរបស់គាត់ និងជាអ្នកចាប់ផ្តើមនៃការយល់ច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ”។ ព្រះតេជគុណ វេបូ សាយាដោ “ភាពមិនល្អឥតខ្ចោះនៃការយល់ច្បាស់” តាមរយៈអនន្តកប្បៈ និងពេលវេលាដែលគ្មានទីបញ្ចប់ សូមឱ្យគ្រប់ខណៈនៃភាពបរិសុទ្ធពីការអនុវត្ត វិបស្សនា និង មេត្តា ទៅសម្រាប់ការរំដោះនៃសត្វទាំងអស់ ពាក្យនៃធម៌ “វេទិយមានស្ស ខោ បនាហំ ភិក្ខវេ, ឥទំ ទុក្ខំ តិ បញ្ញាបេមិ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ តិ បញ្ញាបេមិ, អយំ ទុក្ខនិរោធោ តិ បញ្ញាបេមិ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា តិ បញ្ញាបេមិ”។ ចំពោះបុគ្គលដែលមានអារម្មណ៍ អ្នកធ្វើសមាធិទាំងឡាយ ខ្ញុំបង្ហាញថា ទុក្ខៈ គឺជាអ្វី ខ្ញុំបង្ហាញថា ការកើតឡើងនៃទុក្ខៈ គឺជាអ្វី ខ្ញុំបង្ហាញថា ការរលត់នៃទុក្ខៈ គឺជាអ្វី ខ្ញុំបង្ហាញថា ផ្លូវនាំទៅរកការរលត់នៃទុក្ខៈ គឺជាអ្វី។ ទិដ្ឋាយតន សូត្រ, អង្គុត្តរ និកាយ គោត្រភូ-ញាណ៖ ភាពចាស់ទុំនៅដំណាក់កាលនេះពាក់ព័ន្ធនឹងការពង្រឹង បញ្ញា និងការពង្រឹងផ្លូវឆ្ពោះទៅរកការត្រាស់ដឹង។ មគ្គ-ញាណ៖ ចំណេះដឹងនៃផ្លូវ គឺជាដំណាក់កាលចុងក្រោយ ដែលមនុស្សម្នាក់ទទួលបានបទពិសោធន៍ផ្ទាល់នៃផ្លូវទៅកាន់ការរំដោះ និងសម្រេចបាននូវការត្រាស់ដឹង។ ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុក Long Ti ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ជីវប្រវត្តិសង្ខេប នៃ ព្រះធម្មឧត្តម កេត-តោ (ឋិតសីលោ) អតីតមន្រ្តីសង្ឃថ្នាក់ទោ នៃគណ:ធម្មយុត្តិកនិកាយ និងជា អតីតក្រុមជំនុំព្រះត្រៃបិដក គង់នៅវត្តបទុមវតីរាជវរារាម ​ ព្រះតេជព្រះគុណ ព្រះធម្មឧត្តម កេត តោ (ឋិតសីលោ) ប្រសូតនាឆ្នាំ១៩០៥ នៅភូមិកណ្ដោក ឃុំកណ្ដោក ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្តកណ្ដាល។ បិតានាមថា ប្រាក់ កេត មាតានាមថា ប៉ាន់។ មានបុត្រចំនួន ៦នាក់ ព្រះតេជព្រះគុណ ជាបុត្រទី៣ ក្នុងគ្រួសារ។ អំពីផ្នួស និងការសិក្សារៀនសូត្រ កាលពីនៅកុមារភាព បានចូលទៅសិក្សានៅវត្តរស្មីសោភណារាម (វត្តសន្លុង) ឃុំព្រះពុទ្ធ ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្តកណ្ដាល។ អាយុបាន១៥ឆ្នាំ បានចូលបព្វជ្ជាជាសាមណេរវត្តរស្មីសោភណារាម(វត្តសន្លុង)ដដែល។ ក្នុងឆ្នាំ១៩២៦ អាយុ ២១ឆ្នាំ បានចូលសុំឧបសម្បទាជាភិក្ខុភាវ:ក្នុងព័ទ្ធសីមាវត្តបទុមវតីរាជវរារាម ដោយមាន សម្តេច ព្រះមង្គលទេពាចារ្យ ព្រះនាម ព្រំ-ស៊ុក (បញ្ញាទីបោ) ជាព្រះឧបជ្ឈាយ៍ មាននាមប្បញ្ញត្តិថា “ឋិតសីលោ”។ ភិក្ខុ កេត-តោ បានសិក្សាភាសាបាលីវេយ្យាករណ៍ ហើយប្រឡងវិញ្ញាបនបត្រជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១។ ឆ្នាំ១៩២៩ បានប្រឡងចូលរៀនសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ ក្រុងភ្នំពេញ។ ឆ្នាំ១៩៣៣ បានប្រឡងពុទ្ធិកមធ្យមសិក្សា (ឌីប្លូម) ទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខ១។ អំពីតួនាទីការងារសង្ឃ និងសមណស័ក្តិ ឆ្នាំ១៩៤៧ កាលដែលព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ទ្រង់សាងផ្នួស ព្រះអង្គបានធ្វើជាធម្មាចារ្យ ១រូប ក្នុងបណ្ដាធម្មាចារ្យទាំងឡាយ។ ឆ្នាំ១៩៤២ ព្រះអង្គបានចូលធ្វើជា “ក្រុមជំនុំព្រះត្រៃបិដក” នៅពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ។ ឆ្នាំ១៩៤៣ ព្រះអង្គបានធ្វើជា “សាស្ត្រាចារ្យ” នៅសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់។ ឆ្នាំ១៩៥៣ ព្រះអង្គបាន “លាឈប់ពីសាស្ត្រាចារ្យ” នៅសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់។ ឆ្នាំ១៩៥៣ ព្រះអង្គចូលជាសមាជិកគណ:កម្មការរៀបរៀងធម៌វិន័យទូទាំងប្រទេស នៃក្រសួងធម្មការ ដែលមាន សម្តេចព្រះសង្ឃនាយក ជួន-ណាត ជាប្រធាន។ ឆ្នាំ១៩៥៦ ជាប្រតិភូតំណាងខ្មែរ ចូលរួមបុណ្យពាក់កណ្ដាលសាសនានៅទីក្រុងញូដេលី ប្រទេសឥណ្ឌា ដែលមាន ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ជាព្រះប្រធានគណ:ប្រតិភូខ្មែរ។ ឆ្នាំ១៩៥៧ ជាសមាជិកគណ:កម្មការរៀបចំពិធីបុណ្យពាក់កណ្ដាលសាសនា ក្នុងព.ស.២៥០០ នាទីក្រុងភ្នំពេញ។ ឆ្នាំ១៩៥៩ ជាសមាជិករៀបចំសៀវភៅធម៌ផ្សេងៗ មានវិធីថ្វាយបង្គំព្រះបាលី-ប្រែជាដើម...។ ឆ្នាំ ១៩៥២ បានឡើងសមណស័ក្តិទីជា “ព្រះធម្មត្រៃលោកាចារ្យ ព្រះរាជាគណ:ថ្នាក់ចត្វា” ឆ្នាំ ១៩៦៣ បានឡើងសមណស័ក្តិទីជា “ព្រះញាណរង្សី ព្រះរាជាគណ:ថ្នាក់ត្រី” នៅឆ្នាំ១៩៦៩ សម្តេចព្រះប្រមុខរដ្ឋទ្រង់ប្រទានគ្រឿងឥស្សរិយយសថ្នាក់ «អស្សឫទ្ធិ សុវត្ថារា» ក្នុងកម្មវិធីបុណ្យសម្ពោធឆ្លងព្រះត្រៃបិដក។ ឆ្នាំ ១៩៧១ បានទទួលសមណស័ក្តិទីជា “ព្រះធម្មឧត្តម ព្រះមន្ត្រីសង្ឃថ្នាក់ទោ” (សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ) ជាគុណបំណាច់ក្នុងការងារសាសនានិងជាតិ ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិត ទ្រង់ប្រទានគ្រឿងឥស្សរិយយស "មុនីសារភណ្ឌ" ដល់ព្រះតេជព្រះគុណ។ ព្រះតេជព្រះគុណ ព្រះធម្មឧត្តម កេត-តោ ព្រះអង្គចេះស្ទាត់នូវភាសាបាលី-សំស្ក្រឹត ថៃ បារាំង...។ អំពីការរស់នៅក្នុងសម័យខ្មែរក្រហម ក្រោយសម័យខ្មែរក្រហម និងមរណភាព ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងរបបខ្មែរក្រហមចូលកាន់អំណាច ព្រះធម្មឧត្តម កេត-តោ ព្រះមន្ត្រីសង្ឃថ្នាក់ទោ បាននិមន្តចេញពីវត្តបទុមវតីរាជវរារាម ទៅគង់នៅវត្តស៊ីសុវត្ថិរតនារាម (ជ្រោយតាកែវ កោះធំ) ហើយបានចាកសិក្ខាបទនៅវត្តនោះដោយការបង្ខិតបង្ខំពីអង្គការខ្មែរក្រហម នៃរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ មករស់នៅឃុំព្រែកស្តី ស្រុកកោះធំ ខេត្តកណ្ដាល ក្នុងឋាន:ជាកសិករ ទាសករ ធ្វើជាអ្នកវេញខ្សែគោ ធ្វើបង្គី និងថែរក្សាចម្ការ ដោយគ្មានត្រាប្រណី ឬដោយយោគយល់ ថាជាមនុស្សចាស់ជរា បន្តិចសោះណាឡើយ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ ក្រោយរបបខ្មែរក្រហមដួលរលំទៅ លោកតាមហាឧបាសក កេត-តោ បានមករស់នៅជាមួយលោក រី វ៉ាត ជាមួយក្មួយបង្កើត នៅភូមិព្រែកតាទូ សង្កាត់ចាក់អង្រែលើ ខណ្ឌមានជ័យ រាជធានីភ្នំពេញ។ លុះដល់ថ្ងៃសុក្រ ៣កើត ខែចេត្រ ឆ្នាំកុរ សប្តស័ក ព.ស.២៥៣៩ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី២២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៦ លោកតាមហាឧបាសក កេត តោ ក៏បានទទួលអនិច្ចកម្ម ក្នុងជន្មាយុ ៩២ ឆ្នាំ ដោយជរាពាធ។ អំពីបុណ្យសព លោកតាមហាឧបាសក កេត តោ ជាអតីតមន្ត្រីសង្ឃជាន់ខ្ពស់មួយអង្គ នៃគណ:ធម្មយុត្តិកនិកាយ ហើយជាក្រុមជំនុំព្រះត្រៃបិដកខ្មែរមួយរូប ក្នុងចំណោមបណ្ដាសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយ លោកមានបុណ្យសំណាងខ្ពស់ណាស់ ដែលបានរួចផុតអំពីក្រញាំពួកប៉ុល ពត ទើបធ្វើឲ្យលោកមានជន្មាយុរស់នៅរហូតទល់អស់អាយុសង្ខារ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៦។ ដោយសារការស្រឡាញ់រាប់អានដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត នៃព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យ ប្រោសប្រណីព្រះរាជទាននូវព្រះរាជទ្រព្យផ្ទាល់ព្រះអង្គយ៉ាងច្រើន ហើយបានចាត់តាំង ឯកឧត្តម គង់ សំអុល ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង ជាព្រះរាជតំណាងព្រះអង្គ មកជួយចាត់ចែងពីធីបុណ្យសពនេះឱ្យបានសមរម្យ និងមហោឡារិកអធិកអធម សមនូវគុណសម្បត្តិ និងគុណធម៌របស់លោកតាមហាឧបាសក ដោយសហការជាមួយអង្គរក្ស និងអ្នកឧកញ៉ាធិបតី ព្រះបរមរាជវាំងបានជួយឧបត្ថម្ភផងដែរ មួយអន្លើដោយក្រុមគ្រួសារញាតិមិត្តជិតឆ្ងាយទាំងអស់ ចូលរួមកម្មពិធីបុណ្យសពនេះ ម្ល៉ោះហើយទើបធ្វើឱ្យកម្មពិធីបុណ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងមហោឡារិក អធិកអធមសមនូវគុណសម្បត្តិនិងគុណធម៌របស់លោកតាមហាឧបាសក...។ ប្រភពឯកសារ ខាងញាតិមិត្តរបស់លោកតាឧបាសក សម្រួល និងផ្សព្វផ្សាយដោយ ភិក្ខុអាយុវឌ្ឍនោ ស្រឿន អូន ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកអាយុវឌ្ឍន / Āyuvaḍḍhana ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ឆាយាល័ក្ខណ៍ នៃព្រះតេជព្រះគុណ រេវតោ នុត-វង្ស ចៅអធិការវត្តទីបារាម ឃុំកោះអណ្ដែត ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម ខ្ញុំដកចេញពីសៀវភៅ "វិបស្សនាវិធី" ក្នុងឱកាសបុណ្យទក្ខិណានុប្បទាន នាឆ្នាំ១៩៦០។ - ព្រះតេជព្រះគុណ នុត-វង្ស ប្រសូតនៅថ្ងៃសៅរ៍ ១៣កើត ខែអាសាឍ ព.ស.២៤៣៣ - ទទួលអនិច្ចធម្មនៅថ្ងៃទី១៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩ ក្នុងជន្មាយុ ៦៩ឆ្នាំ ដោយរោគាពាធ។ សូមបញ្ជាក់ប្រគេន/ជូនថា បន្ទាប់ពីព្រះតេជព្រះគុណ បានអនិច្ចធម្មទៅ ដំណឹងនេះបានជ្រាបដល់ សម្ដេចព្រះសុធម្មាធិបតី ភុល-ទេស ឥន្ទញ្ញាណោ ព្រះសង្ឃនាយក គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ ទ្រង់ក៏បានចូលរួមកាន់ទុក្ខជាមួយផង ដោយទ្រង់បានផ្គត់ផ្គង់អំណោយជាបរិក្ខារនិងចតុប្បច្ច័យជាច្រើន...។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សម្ដេច ទ្រង់បានចាត់ព្រះថេរៈពីរអង្គគឺ ព្រះធម្មឧត្តម ហ៊ី-ជា និង ព្រះគ្រូមហាឧតុល ភោគ-ផន ឱ្យនិមន្តទៅជួយឧបត្ថម្ភក្នុងការតម្កល់ព្រះសព និងការបូជាព្រះសពដរាបដល់សម្រេចកិច្ច។ ដោយ ភិក្ខុអាយុវឌ្ឍនោ ស្រឿន អូន ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកអាយុវឌ្ឍន / Āyuvaḍḍhana ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

សម្ដេចព្រះសុធម្មាធិបតី អ៊ុង-ស្រី ពុទ្ធនាគោ ព្រះសង្ឃនាយក គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃក្រុងកម្ពុជាធិបតី និងជាព្រះចៅអធិការវត្តបទុមវតីរាជវរារាម ក្រុងភ្នំពេញ សម្ដេចព្រះសុធម្មាធិបតី អ៊ុង-ស្រី សម្ភព នៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១៣កើត ខែមិគសិរ ឆ្នាំមមែ ត្រីស័ក ព.ស.២៤១៤ គ.ស.១៨៧២ នៅភូមិស្វាយ ឃុំគោកត្រប់ ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្តកណ្ដាល។ សមណស័ក្តិនៃសម្ដេច - ឆ្នាំ១៩១០​ ព្រះគ្រូវិន័យធម្ម ទីឋានា - ឆ្នាំ១៩១៣ ព្រះធម្មឧត្តម ទីរាជាគណៈ - ឆ្នាំ១៩៤០ ព្រះធម្មវិរិយព្រឹឍ ទីរាជាគណៈ - ឆ្នាំ១៩៤២ ព្រះសង្ឃនាយកស្ដីទី - ឆ្នាំ១៩៤៣ សម្ដេចព្រះសុធម្មាធិបតី ព្រះសង្ឃនាយក គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃក្រុងកម្ពុជាធិបតី។ សម្ដេចបានទទួលព្រះឋានៈជាព្រះសង្ឃនាយក តាំងពីព្រះជន្ម ៧៣ឆ្នាំ រហូតដល់ព្រះជន្ម ៨៥ឆ្នាំ វស្សាបាន៦២ រួមត្រូវជា ១៣ឆ្នាំ ។ សម្ដេចព្រះសុធម្មាធិបតី សង្ឃនាយក បានទទួលអនិច្ចធម្មនៅថ្ងៃអាទិត្យ ២រោច ខែមាឃ ឆ្នាំមមែ សប្តស័ក ព.ស.២៤៩៨ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី២៩ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៦ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៨៥ឆ្នាំ។ តាំងពីថ្ងៃសម្ដេចទទួលព្រះអនិច្ចធម្មទៅតម្កល់ព្រះសពទុកចំនួន ៧ខែ ទើបធ្វើពិធីបូជាព្រះសពនៅថ្ងៃសៅរ៍ ២កើត ខែអស្សុជ ឆ្នាំវក អដ្ឋស័ក ព.ស.២៤៩៩ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៦ ខែតុលា គ.ស.១៩៥៦។ ព្រះសពរបស់ សម្ដេច បានតម្កល់លើបញ្ចា ៥ជាន់ បន្ទាប់ពីបានបូជាព្រះសព ស្រេចកិច្ចហើយបាននិមន្តព្រះអដ្ឋិធាតុហែទៅបញ្ចុះនៅព្រះចេតីយ៍ធំនាវត្តបទុមវតី និងបានធ្វើបុណ្យទក្ខិណានុប្បទានជាកិច្ចបញ្ចប់។ ស្រង់ចាកសៀវភៅ ៖ អនាថបិណ្ឌិកោវាទសូត្រ ក្នុងពិធីបុណ្យមេរុបូជាសម្ដេចព្រះសុធម្មាធិបតី អ៊ុង-ស្រី សង្ឃនាយកទី៤ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ ព្រះគ្រូមហាឧតុល ភោគ ផន ហៅ ចេង (រៀបរៀង) ផ្សាយដោយ ៖ ភិក្ខុអាយុវឌ្ឍនោ ស្រឿន អូន ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកអាយុវឌ្ឍន / Āyuvaḍḍhana ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ជីវប្រវត្តិសង្ខេបនៃ ព្រះតេជព្រះគុណ សុវណ្ណបញ្ញា ប៉ែន ហែម (អតីតព្រះចៅអធិការវត្តចំណា) ព្រះតេជព្រះគុណ សម្ភព នៅឆ្នាំ១៨៨៣ ក្នុងភូមិពង្រ ឃុំកាហែង ស្រុកសំរោងទង ខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ អាយុ ១៨ឆ្នាំ បួសជាសាមណេរ ក្នុងព័ទ្ធសីមាវត្តចំណា មានព្រះតេជ​ព្រះគុណ ប៉ិច ជាឧបជ្ឈាយ៍។ អាយុ ២១ឆ្នាំ បានចូលសុំឧបសម្ប័ទជាភិក្ខុភាវៈ ក្នុងសំណាក់ព្រះតេជព្រះគុណ ប៉ិច ជាឧបជ្ឈាយ៍ដដែល។ បន្ទាប់ពីបួសហើយ គង់នៅវត្តចំណាបាន ៣វស្សា ក៏លាឧបជ្ឈាយ៍ទៅបន្តការសិក្សាខាងគំនូរនៅវត្តកំបូល ខេត្តកណ្ដាល (បច្ចុប្បន្នភ្នំពេញ)។ ក្រោយមកទៀត បាននិមន្តទៅរៀនមហាជាតក៍នៅវត្តផ្ចិកជ្រំ ក្នុងសំណាក់លោកគ្រូបាឡាត់ សាយ បាន ២វស្សា។ លុះបន្តមកទៀត ក៏បានសិក្សាកម្មដ្ឋាននៅវត្តកំបូលដដែល ក្នុងសំណាក់លោកគ្រូ អាចារ្យ ខៀវ បានចំនួន ៥វស្សា ឃើញថាមានចំណេះវិជ្ជានោះពិទ័គ្ធហើយ ក៏និមន្តត្រឡប់មកកាន់វត្តកំណើតវិញ។ ជាពិសេស លោកបានខំព្យាយាមបង្ហាត់បង្រៀនប្រៀនប្រដៅដល់សិស្សានុសិស្សគ្រប់ពេលវេលា និងអប់រំទូន្មានដល់ពុទ្ធបរិស័ទទាំងឡាយឱ្យតាំងនៅក្នុងសីលធម៌របស់មនុស្ស និងការប្រតិបត្តិឱ្យបានត្រឹមត្រូវតាមមាគ៌ានៃពុទ្ធសាសនា។ ព្រះតេជព្រះគុណ ប៉ែន ហែម ព្រះជន្មបាន ៣៦ឆ្នាំ ព.ស.២៤៧០ បានឡើងជាគ្រូសូធ្យឆ្វេងវត្តចំណា។ លុះព្រះជន្មបាន ៤១ឆ្នាំ ព្រះថេរៈអង្គនេះ ក៏បានឡើងជាចៅអធិការវត្តចំណារហូតដល់ថ្ងៃអនិច្ចធម្ម។ ព្រះតេជព្រះគុណ ប៉ែន ហែម បានទទួលអនិច្ចធម្ម នៅថ្ងៃ ១១រោច ខែវិសាខ ព.ស.២៥០៦ គ.ស.១៩៦៣ វេលាម៉ោង ១២ ថ្ងៃត្រង់ ក្នុងជន្មាយុគម្រប់ ៨០ឆ្នាំគត់។ ស្រង់ចាកសៀវភៅ ៖ ថេរប្បវត្តិនៃ ព្រះតេជព្រះគុណ ប៉ែន ហែម ដោយមហា ឈួន បូរ (រៀបរៀង) ផ្សាយដោយ ៖ ភិក្ខុអាយុវឌ្ឍនោ ស្រឿន អូន ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកអាយុវឌ្ឍន / Āyuvaḍḍhana ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

មាឃបូជា ជា​ពីធី​បុណ្យ​មួយ​ដែល​មាន​សារៈ​សំខាន់​នៅ​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា ដែល​រួម​មាន: មាឃបូជា ពិសាខបូជា អាសាឍបូជា និង​បុណ្យ​បវារណា (​ចេញ​វស្សា​)។ បុណ្យ​មាឃបូជា​ប្រារព្ធ​ឡើងដើម្បី​​រំលឹក​ដល់​ថៃ្ង​ដែល ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ប្រកាស​បង្កើត ព្រះពុទ្ធសាសនា​ឡើង​ក្នុង​លោក​នា​ប្រទេសឥណ្ឌា​កាល​ពី ៥៨៨ ឆ្នាំ មុន​គ្រិស្តសករាជ នា​ថៃ្ងទី ១៥​កើត ខែមាឃ ក្រោយ​ពី​ការ​ត្រាស់​ដឹង​របស់​ព្រះអង្គ​ចំនួន ៩ ខែគត់។ ការ​បង្កើត​ព្រះពុទ្ធសាសនា ក្នុង​ឋានៈ​ជា​អង្គ​ការ​សាសនា​មួយ​នេះ ធ្វើ​ឡើង​នៅ ក្នុង​ចំណោម ព្រះ​សង្ឃ​ចំនួន ១២៥០ អង្គ ជា​សមាជិក ក្នុង​អង្គមហាសន្និបាត​មួយ ដែល​បាន​និមន្ត​មក​ពី​គ្រប់​ស្រទាប់​វណ្ណៈ​ទាំង​អស់ ។ នៅ​ក្នុង​មហាសន្និបាត​នោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់​បាន​ប្រកាស​នៅ​គោល​ការណ៍ ចំនួន​១១ ប្រការ សម្រាប់​ឲ្យ​សមាជិក​មហាសន្និបាត ទាំង​អស់​កាន់​យក​ជា​វិថីជីវិត និង​សម្រាប់​យក​ទៅ ផ្សព្វផ្សាយ ដល់​ជន​​ដទៃ​ទៀត ឲ្យ​បាន​យល់​ពី ពុទ្ធសាសនា ។ គោល​ការណ៍ ទាំង​១១​ប្រការ​នេះ មាន​ឈ្មោះ​ជា​ភាសា​បាលី​ថា "ឱវាទ​បាដិមោក្ខ" ដែល​ពុទ្ធសាសនិក​ជន​ម្មាក់​ៗ ត្រូវ​យក​មក សិក្សា​ឲ្យ យល់​ដឹង និង​អនុវត្ត​ដូច​ត​ទៅ : គោល​បំណងៈ គោល​បំណង​របស់​របស់ ព្រះពុទ្ធសាសនា ឬ​ក៏​ដូច​ជា គោល​បំណង​របស់ ពុទ្ធសាសនិក​ម្នាក់​ៗ គឺ សែ្វង​រកនិព្វាន​ដែល​ប្រែថា​សភាវ​ប្រាស​ចាក ទុក្ខ​មិន​មាន សេចក្តី​ទុក្ខ មិន​មាន​បញ្អា នៅ​ក្នុង​ដួង​ចិត្ត​របស់​ខ្លួន ពាក្យ​និព្វាន​​នេះ មាន​ន័យ​ស្មើ​និង ពាក្យ​ថា "សន្តិ "ដែល​ប្រែ​ថា" សេច​ក្តី​ស្ងប់ " ។ យើង​អាច​និយាយ​ថា គោល​បំណង របស់​ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺ​ការ​បង្កើត​ឡើង​នូវ សន្តិភាព ក្នុង​ដួង​ចិត្ត​នេះ​ដែរ ក៏​ជា​មូលដ្ឋានគ្រឹះ​នៃ សន្តិភាព​ក្នុង​សង្គម ដែល​ខ្លួន​រស់​នៅ​ផង។ ការ​កាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺ​ជា​ការ​ប្រឹង​ប្រែង ដើម្បី​បង្កើត​សន្តិភាព​ដល់​ខ្លួន និង​ចូល​រួម​ចំណែក​ដល់ សន្តិភាព​សង្គម និង​ពិភព​លោក នេះ​ជា​កាតព្វ​កិច្ច ដែល​ពុទ្ធសាសនិក​ម្នាក់​ៗ ត្រូវ​ប្រឹងប្រែង ធ្វើ​អោយ​សម្រេច ។ គោលដៅ : សន្តិភាព ប្ញនិញ្វន មិន​មែន​កើត​ឡើង​ដោយ​ការ​សុំ​បន់​ស្រន់​បួង​សួង​ទេ និង​ក៏​មិន​អាច​កើត ឡើង​ដោយ​សារ​ផ្តល់ ឬ​ប្រទាន​ឲ្យ ដោយ​ចិត្ត​ស្រឡាញ់ មេត្តា​របស់ អាទិទេព ឬ​ព្រះជាម្ចាស់ អង្គ​ណា​មួយ​ឡើយ សន្តិភាព​នេះ កើត​ដោយ​សារ​ការ​សន្សំ របស់​សកម្មភាព​៣​យ៉ាង​គឺ: - ការ​មិន​ធ្វើ​អាក្រក់ ការ​កម្ចាត់​អំពើ​អាក្រក់ ការ​កម្ចាត់​អំពើ​អាក្រក់ និង​ការពារ​អំពើ​អាក្រក់​គ្រប់​ប្រភេទ មិន​ឲ្យ​កើត​ក្នុង​ជីវិត​រស់​នៅ​ទាំង​ផ្លូវ​កាយ​និង​ផ្លូវ​សម្តី។ - ការ​ធ្វើ​អំពើ​ល្អ បង្កើត​អំពើ​ល្អ និង​រក្សា​អំពើ​ល្អ​ឲ្យ ស្ថិត​សេ្ថរ​គង់​វង្ស​ក្នុង ជីវិត​រស់​នៅ​ប្រចាំ​ថៃ្ង ទាំង​អំពើ​ល្អ​ខាង​ផ្លូវ​កាយ​និង​ផ្លូវ​សម្តី ។ - ពង្រឺង​ចិត្ត​ដែល​ជាមូល​ដ្ឋាន​នៃ​អំពើ ដោយ​​កម្ចាត់​កិលេស ឬ​មេរោគ​ដែល​តោង ចិត្ត​ឲ្យ​អស់​ទៅ រហូត​ដល់​ចិត្ត​ស្អាត​បរិសុទ្ធ មិន​មាន​សភាវៈ​អាក្រក់​ស្ថិត​នៅ។ លក្ខណៈ​របស់​ព្រះពុទ្ធសាសនិកជន ៖ លក្ខខណ្ឌទី១៖ មាន​ការ​អត់​ធ្មត់​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​អំពើ​ល្អ និង កម្ចាត់​អំពើ​អាក្រក់។ លក្ខខណ្ឌទី២៖ មិន​ប្រើ​អំពើ​ហិង្សា​ក្នុង​ការ​រស់​នៅ។ លក្ខខណ្ឌទី៣៖ មិន​ប្រើ​ពាក្យ​បៀត​បៀន​និង​តិៈ​ដៀល​អ្នក​ដទៃ។ លក្ខខណ្ឌទី៤៖ រក្សា​សីល រស់​នៅ​ក្នុង​ច្បាប់ យក​ច្បាប់​ជា​ធំ។ លក្ខខណ្ឌទី៥៖ បរិភោគ ប្រើប្រាស់​វត្ថុ​ទាំង​ទ្បាយ​ដោយ​សន្សំ​សំចៃ​និង​ស្គាល់​ប្រមាណ។ លក្ខខណ្ឌទី៦៖ ចូល​ចិត្ត​ភាព​ស្ងប់​ស្ងាត់ និង បង្កើត​បរិយាកាស​ស្ងប់ស្ងាត់។ លក្ខខណ្ឌទី៧៖ មាន​សេចក្តី​ព្យាយាម​ក្នុង​ការ​សម្អាត​ចិត្ត ធ្វើ​ឲ្យ​ចិត្ត​មាន​សមាធិ។ មេរៀន​ពី​បុណ្យមាឃបូជា ៖​ថៃ្ង​នេះ​ជា​ថៃ្ង​ដែល ព្រះពុទ្ធ​អង្គ​ទ្រង់​ប្រកាស​គោល​ការណ៍​ទាំង​១១ ប្រការ​នេះ សម្រាប់​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​បរិស័ទ​យក​ទៅ​ប្រើប្រាស់ៈ ចំណុច១៖ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​បរិស័ទ ការ​អនុវត្តន៍​តាម​ប្រការ​ទាំង​១១​នេះ នឹង​នាំ​ទៅ​​រក​សន្តិភាព​ផ្លូវ​ចិត្ត​ជា​ពិត​ប្រាកដ។ ចំណុច២៖ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​ពលរដ្ឋ ក្នុង​សង្គម​ការ​មាន គោល​បំណង រួម​មាន​គោលដៅ​ដូច​គ្នា និង​ការ​ប្រព្រឹត្ត​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នានេះ នឹង​អាច​នាំ​មក​នូវ សន្តិភាព និង ការ​អភិវឌ្ឍន៍​ដែល​ប្រកប​ដោយ​និរន្តភាព។ ចំណុច៣៖ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​ក្រុម​បក្ស​នៅ ក្នុង​សង្គម ឬ​ប្រទេសជាតិ​មួយ ដែល​ព្យាយាម សែ្វង​រក​នូវ​ឱកាស ដើម្បី​រក្សា​សន្តិភាព និង​ជំរុញ​ដល់ ការ​អភិវឌ្ឍន៍ដល់ ប្រទេសជាតិ​តែ​ឯង​នោះ ការ​គោព​តាម​គោល​ការណ៍​ទាំង ១១​ប្រការ​នេះ នឹង​កាត់​បន្ថយ​បាននូវ​អស្ថិរភាព ជម្លោះ និងអំពើ ហិង្សា ដែល​កើត​មក​ពី​ការ​ប្រកូត​ប្រជែង​គ្នា​បាន។ ចំណុច៤៖ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​អ្នក​ផ្សាយ​សាសនា ការ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​តាម​គោលការណ៍​នេះ នឹង​នាំ​ឲ្យ​មាន​ការ​យោគយល់​ការ​ផ្តល់​កិត្តិយស ដល់​គ្នា​និង​គ្នា និង​ការ​រស់​នៅ​ជុំគ្នា ក្នុង​ឋានៈ​ជា​មនុស្សជាតិ​បាន បើ​ទោះ​ជា​មាន សាសនា​ខុស​គ្នា​ៗ​ក៏ ដោយ។ ចំណុច​៥៖ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​អន្តរជាតិ ការ​គោរព​តាម​គោលការណ៍​នេះ នឹង​នាំ​មក​នូវ​និរន្តរភាព របស់​មនុស្ស​ជាតិ បរិស្ថាន​ធម្មជាតិ ពិភព​សត្វ និង​អាកាសធាតុ​ដ៏​យូរ​អងែ្វង​បាន ដោយ​មិន​បាច់ ព្រួយ​បារម្ភ​ក្នុង​ការ​ដណ្តើម​គ្នា ដើម្បី​រស់​ឡើយ។ សង្ឃឺមថា យើង​ម្នាក់​ៗ​អាច​ទាញ​យក​ប្រយោជន៍​បាន​ខ្លះ​ពី​ថៃ្ង​មាឃបូជា​នេះ នឹង​អញ្ជើញ​នាំ​គ្នា​ធ្វើ​បុណ្យទាន​រក្សាសីល និង​សមាធិ​សម្អាត​ចិត្ត របស់​ខ្លួន​ក្នុង​ថៃ្ងនេះ ដើម្បី​បូជា និង រំលឹក​ចំពោះ​គុណ​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ដែល​ព្រះអង្គ បាន​បង្កើត ព្រះពុទ្ធសាសនា​សម្រាប់​ជា​មាគ៌ា‌​ជីវិត​ដល់​ពួក​យើង​ទាំង​អស់​គ្នា។ ដកស្រង់ពី ប្រភព ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ព្រះឧបាលិវង្ស ម៉ឹង សែស គណៈមហានិកាយ ជាអ្នកប្រាជ្ញសង្ឃមួយអង្គទៀតរបស់កម្ពុជាដែលមួយជីវិតដើម្បីព្រះពុទ្ធសាសនា និងសន្តិភាព ។ ព្រះអង្គបានបំពេញកិច្ចការងារគ្រប់យ៉ាង ជាគំរូល្អទាំងខាងការសិក្សាការបដិបត្តិ ការស្ថាបនា និងសង្គមកិច្ច ហើយដោយសារការចេះដឹងភាសាបាលីនិងធម៌វិន័យជ្រៅជ្រះរបស់ព្រះអង្គ ទើបបានទទួលឯតទគ្គៈពីក្រុមជំនុំព្រះត្រៃបិដក ជាឃ្លាំងសព្ទ និងជាឃ្លាំងអដ្ឋកថាដីកាយោជនាផ្សេងៗសម្រាប់សង្គីតិ​កាចារ្យ​ពិគ្រោះសាកសួរ ។ បើតាមសៀវភៅមហាបុរសពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសខ្មែរបានបង្ហាញថា កុមារ ម៉ឹង សែស កើតនៅថ្ងៃអង្គារ ២រោច ខែអាសាធ ឆ្នាំថោះត្រីស័ក ព.ស.២៤៣៤ គ.ស.១៨៩០ នៅភូមិព្រៃម្លូ ឃុំក្រពុំឈូក ស្រុករមេញ ខេត្តតាកែវ ដែលមានបិតា នាម ខែក ម៉ឹង និងមាតានាម អ៊ុង ម៉ី ទី ជាឧកញ្ញ៉ាពិភក្តិស្នេហាពិស្ណុលោក បាឡាត់ខេត្តទ្រាំង កម្ពុជាក្រោម ។ កុមារនេះបានរៀនលេខអក្សរ ក្នុងសំណាក់បិតា រហូតដល់ចេះមើលអាន និងសរសរបាន ។ លុះដល់អាយុ១៧ឆ្នាំ បានបួសជាសាមណេរ ក្នុងសំណាក់លោកគ្រូ​ចៅអធិការ​ព្រះនាម ធីវ វត្តព្រៃម្លូ ឃុំក្រពុំឈូក ស្រុករមេញ ខេត្តតាកែវ ។ សាមណេរអង្គនេះ បានទៅរៀនបរិយត្តិធម៌ក្នុងសំណាក់​លោកគ្រូចៅអធិការ គឹម វត្តអង្គពន្លឺ ក្នុងស្រុកទូកមាស ខេត្តកំពត ចំនួន៣ឆ្នាំ ។ មកដល់អាយុ២០ឆ្នាំ ពេញបរិបូរណ៍ ក៏បានបំពេញជាភិក្ខុ ក្នុងពទ្ធសីមាវត្តព្រៃម្លូ ដដែលនេះ ដោយមាន លោកគ្រូព្រះបទុមវង្សា ទា ធម្មជោតោ ចៅអធិការវត្តព្រៃមេលង ឃុំព្រៃខ្លា ស្រុកកោះអណ្តែត ខេត្តតាកែវ ជាព្រះឧប្ឈាយ៍ លោកគ្រូ ចន្ទត្ថេរោធីវ ចៅអធិការវត្តព្រៃម្លូ និងព្រះគ្រូរតនបាមោក្ខ វិសុទ្ធិវង្សា ប៉ា សុវណ្ណជោតោ ជាឧបសម្បទាចារ្យ ។ បន្ទាប់ពីបានបំពេញភិក្ខុហើយ ព្រះអង្គបាននិមន្តទៅរៀនបរិយត្តិធម៌ក្នុងសំណាក់ ព្រះគ្រូមង្គលកេសរហង្ស មេគណខេត្តតាកែវ ហើយក្រោយមកទៀត ក៏បាននិមន្តទៅរៀន នៅវត្តឧណ្ណាលោម ក្រុងភ្នំពេញ ក្នុងសំណាក់លោកគ្រូឧកញ៉ា សុធម្មមេធា អ៊ុង លោកគ្រូព្រះបាឡាត់ រស់ ចៅអធិការវត្តស្វាយជ្រុំ លោកគ្រូព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ ហ៊ុយ និងលោកគ្រូព្រះមហាវិមលធម្ម ថោង ចាងហ្វាងសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ ។ ព.ស.២៤៥៦ ព្រះអង្គបានប្រឡងដេញប្រយោគ ក្នុងវិហារព្រះកែវមរកត ក្រុងភ្នំពេញ ហើយនៅពេលនោះបានជាប់ជាមហា៤ប្រយោគ។បន្ទាប់ពីនោះមកព្រះអង្គបានទទួលសមណសក្តិជាលំដាប់ ហើយរឹតតែមានការមមាញឹកក្នុងកិច្ចការងារទាំងឡាយ ។ ក្នុង ព.ស.២៤៥៩ បានធ្វើជាអាចារ្យបង្រៀនព្រះបរិយត្តិធម៌ក្នុងវត្តជ័យនាទី ឃុំចុងកោះសំរោង ស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម ដែលព្រះមហាវិមលធម្ម ថោង ចាត់តាំងព្រះអង្គជាព្រះអាចារ្យ ដោយសញ្ញាបត្រ លេខ៧ ចុះថ្ងៃអង្គារ ៣ រោច ខែបុស្ស ឆ្នាំរោង អដ្ឋស័ក ព.ស.២៤៥៩នោះ។ព្រះអង្គបង្រៀននៅទីនោះអស់រយៈ៦ឆ្នាំ ដោយយកព្រះទ័យប្រឹងប្រែងបង្ហាត់សូត្រធម៌ឱ្យបានត្រឹមត្រូវ ព្រមទាំងរៀបចំសៀវភៅភាណវារៈ ធម្មសា​រោវា​ទក​ថា ​និងពោធិបក្ខិយធម៌ ជាដើម បោះពុម្ពផ្សព្វផ្សាយ ។ ប្រាំមួយក្រោយមក ព្រះអង្គត្រឡប់ទៅធ្វើជាចៅអធិការវត្តព្រៃម្លូវិញចំនួន៩ឆ្នាំដោយបានបង្រៀនអក្សរសាស្ត្រនិង បរិយត្តិធម៌ដល់សិស្សានុសិស្សជាច្រើន ព្រមទាំងកសាងសមិទ្ធិរៀបចំវត្ត ឱ្យមានរបៀបរៀបរយសមគួរដល់ការគោរបូជា នៃពុទ្ធសាសនិក ។ នៅថ្ងៃ២រោច ខែចេត្រ ឆ្នាំមមែ ត្រីស័ក ព.ស.២៤៧៤ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៣១ ព្រះអង្គ បានចូលជាក្រុមជំនុំប្រែព្រះត្រៃបិដក ក្នុងពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ ក្រុងភ្នំពេញ ។ មិនយូរប៉ុន្មានគឺ៣ឆ្នាំក្រោយមក បានទទួលបដិញ្ញាណ គឺសញ្ញាបត្រពីមេទ័ពគីសា ដោយហេតុបានទេសនាប្រដៅពួកពិជ័យសង្គ្រាម ។ ព.ស.២៤៨៤ ព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តមសីហនុ ប្រគេនគ្រឿងឥស្សរិយយសមេដាយ មុនីសារភណ្ឌ ។ ចំណែកស្នាដៃកសាង និងការតែងនិពន្ធ ក្នុងសៀវភៅដដែលបានបញ្ជាក់​ថា ព្រះអង្គបានកសាងព្រះចេតិយ១ ព្រះវិហារវត្តព្រៃម្លូតម្កល់អដ្ឋិធាតុព្រះចៅអធិការ ធីវ និងលោកគ្រូសូត្រ អ៊ុង ។ សាងបល្ល័ង្ក និងព្រះពុទ្ធរូបធំក្នុងព្រះវិហារ និងកសាង​ខឿនវិហារវត្តព្រៃម្លូ ។ ដទៃពីសៀវភៅ ដែលព្រះអង្គរៀបរៀងកាលនៅវត្តជ័យនាទី ខេត្តកំពង់ចាមនោះ ព្រះអង្គនៅ បានរៀបរៀងសៀវភៅសំខាន់ៗ ជាច្រើនទៀតមាន ចំនួន១៧ចំណងជើង រួមមាន អភិធានប្បទីបិកា សង្ឃកម្មកថា ភាគ១ ភាគ២ ព្រហ្មចរិយកថា លោកធម៌ អំពីចក្កវាឡ សុបិននិមិត្ត១៦របស់ព្រះបាទកោសករាជ ធម្មគោរព សត្ថាទេវមនុស្សានំ វិវាទមូល សិប្បកម្មកថា១០ សុភាសិតប្រដៅកូនប្រុសស្រី ពោធិបក្ខិយធម៌៣៧ប្រការ កឋិនបឋមបរិហារ អភិធម្មកថាសង្ខេប បុគ្គលបួនពួក លោកគតិវិន័យ គីរីមានន្ទសូត្រ និង សៀវភៅវិជ្ជាចរណកថា ។ ព្រះឧបាលិវង្ស ម៉ឹង សែស អនិច្ចធម្មនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ៧កើត ខែជេស្ឋ ឆ្នាំច ទោស័ក ព.ស.២៥១៤ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧០ វេលាម៉ោង១៩ និង២៥នាទី ក្នុងព្រះ មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧០ វេលាម៉ោង១៩ និង២៥នាទី ក្នុងព្រះជន្មាយុ៨០ព្រះវស្សា ដោយ​ជរា​ពាធ ក្នុងកុដិវត្ត​មហាមន្ត្រី៕ ដោយ៥០០០ឆ្នាំំ

សម្តេច ព្រះឧត្តមមុនី ហេង លាងហោ អគ្គាធិការនៃពុទ្ធិកសិក្សាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជីវប្រវត្តិសង្ខេប សម្តេច ព្រះឧត្តមមុនី ហេង លាងហោ អគ្គាធិការនៃពុទ្ធិកសិក្សាជាតិ សម្តេច ព្រះឧត្តមមុនី ហេង លាងហោ ប្រសូត្រនៅថ្ងៃច័ន្ទ ‌‌១៣កើត ខែផល្គុណ ឆ្នាំកុរ ព.ស. ២៤៦៦ គ.ស. ១៩២២ ក្នុងភូមិតាណាល ឃុំក្តឿងរាយស្រុកកញ្ជៀច ខេត្តព្រៃវែង ក្នុងត្រកូលកសិករ ។ បិតានាម ហេង គឹម និងមាតានាម ងួន ស៊ាង ជាកសិក ។ សម្តេចមានបងប្អូនពីរនាក់គឺៈ ទី១- សម្តេចផ្ទាល់នាម ហេង លាងហោ (សុគត) ទី២- ប្អូនស្រីនាម ហេង យ៉េន (ស្លាប់) អំពីកុមារភាពៈ កាលពីនៅកុមារភាព, កុមារ ហេង លាងហោ ជាក្មេងកំព្រាបិតា តាំងពីអាយុបាន ២ ឆ្នាំ ។ លុះអាយុបាន ១៤ ឆ្នាំ ត្រូវបានជីដូនជីតា និងមាតាបង្កើត ជូនទៅឧបាសិកានាម រស់ ត្រូវជាជីដូនមីង ឱ្យនាំយកទៅនៅវត្តក្តឿងរាយ ឃុំស្រុកខេត្តជាមួយគ្នា ក្នុងសំណាក់ព្រះតេជគុណចៅអធិការ ព្រះនាម ពេជ្រ សុខ ដើម្បីសិក្សាអក្សរសាស្ត្រ តាមសម័យនិយម មានរៀនសរសេរលើក្តារគ មើលសាស្ត្រស្លឹករឹតជាដើម ។ អំពីផ្នួសនិងការសិក្សាៈ អាយុ ១៥ ឆ្នាំ បានបួសជាសាមណេរ ក្នុងសំណាក់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ព្រះនាម ឡុក ក្នុងវត្តក្តឿងរាយ បានមួយវស្សា ។ អាយុ ១៦ ឆ្នាំ បានសុំលាលោកគ្រូដើមមកគង់នៅវត្តកែវព្រះភ្លើង សង្កាត់លេខ៦ ក្រុងភ្នំពេញ ដើម្បីរៀនព្រះបរិយត្តិធម៌ (ភាសាបាលី) ក្នុងសំណាក់ ឧទ្ទេសាចារ្យ៤អង្គគឺៈ ឧទ្ទេសាចារ្យ ទូច ឡេង, ឧទ្ទេសាចារ្យ គូ គិត, ឧទ្ទេសាចារ្យ រស់ កោ និង ឧទ្ទេសាចារ្យ កែវ ឈួន ។ ឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រឡងចូលរៀនសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ ឆ្នាំ១៩៥០ ប្រឡងជាប់សញ្ញាបត្រ័សាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ (ឌីប្លូម) ឆ្នាំ១៩៧៥ ប៉នប្រលយ័ពូជសាសន៍ ប៉ុល ពត បង្ខំឱ្យលាចាកសិក្ខាបទ និងបង្ខំឱ្យធ្វើការងារគ្មានពេលសម្រាក ។ ឆ្នាំ១៩៨៩ បានបួសជាភិក្ខុភាវៈ សាជាថ្មីឡើងវិញ ក្នុងពទ្ធសីមាវត្តលង្កា ជាមួយព្រះឧបជ្ឈាយ៍ សម្តេចព្រះមង្គលទេព្វាចារ្យ អ៊ុម ស៊ុម ដោយមានព្រះអង្គ ប្រាក់ ឌិត និង ព្រះវនរ័ត ស មៀង ជាឧបសម្បទាចារ្យ ។ អំពីចំណេះដឹងទូទៅៈ – ជាប់សញ្ញាបត្រឌីប្លូមសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ – ចេះភាសាបារាំងអាចសរសេរនិងអានបាន – មានឯកទ្ទេសគរុកោសល្យលើការគ្រប់គ្រង – ចេះចាំបាតិមោក្ខយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ – ទទួលបានសញ្ញាបត្រធម្មវិន័យថ្នាក់ត្រី-ទោ-ឯក អំពីការងារនិងឋានន្តរស័ក្តិៈ ឆ្នាំ១៩៤៣ ធ្វើជាអាចារ្យបង្រៀនព្រះបរិយត្តិធម៌ (បាលី) នៅសាលាពុទ្ធិកបឋមសិក្សាវត្តបឹងគ្រុំ ហៅវត្តជ្រៃ ស្រុកល្វាឯម ខេត្តកណ្តាល។ ឆ្នាំ១៩៥០ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៨ ធ្វើជាអាចារ្យបង្រៀននៅពុទ្ធិកបឋមសិក្សាវត្តកែវព្រះភ្លើង។ ឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ធ្វើជាចៅអធិការវត្តកែវព្រះភ្លើង។ ឆ្នាំ១៩៦៤ ទទួលងារ ជារាជាគណៈថ្នាក់ចត្វា ឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ធ្វើជាសមាជិកថេរសភា ។ ឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ធ្វើជាក្រុមជំនុំព្រះត្រៃបិដក ។ ឆ្នាំ១៩៧២ សម្តេចព្រះពោធិវ័ង្ស ហួត តាត ជាអគ្គាធិការសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ និងជាអធិបតីក្រុមជំនុំព្រះត្រៃបិដក បានតាំងជាសមាជិកក្រុមជំនុំព្រះត្រៃបិដក និង សុំឱ្យឡើងឋានៈជា ព្រះឧបាលិវង្ស រាជាគណៈថ្នាក់ត្រី ។ ឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់១៩៧៥ ធ្វើជាចៅអធិការវត្តកែវព្រះភ្លើង ឆ្នាំ១៩៨០ ធ្វើការក្នុងមន្ទីរ រណៈសិរ្សសាមគ្គីសង្រ្គោះជាតិកម្ពុជា ក្រោមអធិបតីភាពសម្តេចអគ្គធម្មពោធិសាល ជា ស៊ីម ប្រធានព្រឹទ្ធសភា ឆ្នាំ១៩៩០ ធ្វើជាចៅអធិការវត្តព្រះពុទ្ធមានបុណ្យ ឆ្នាំ១៩៩១ ធ្វើជាព្រះគ្រូអនុគណខណ្ឌ័ ៧ មករា ឆ្នាំ១៩៩៣ ធ្វើជាសាស្រ្តាចារ្យ នៅពុទ្ធិកវិទ្យាល័យព្រះសុរាម្រឹត វត្តលង្កា ក្រោយមកក៏ផ្លាស់ទីកន្លែងនោះ មកនៅក្នុងពុទ្ធិកសកលវិទ្យាល័យព្រះសីហនុរាជវិញ ។ ឆ្នាំ១៩៩៤ ធ្វើជានាយកពុទ្ធិកវិទ្យាល័យព្រះសុរាម្រឹត ក្រុងភ្នំពេញ ឆ្នាំ១៩៩៥ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តមសីហនុ ទ្រង់បានឡាយព្រះហស្ថលេខា តែងតាំងជា ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ ព្រះរាជា- គណៈ ថ្នាក់ទោ ។ ឆ្នាំ២០០៣ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តមសីហនុ ទ្រង់បានឡាយព្រះហស្ថលេខា តែងតាំងជាសម្តេច ព្រះឧត្តមមុនី ។ ឆ្នាំ២០០៣ បានទទួលមេដាយការងារមុនីសារភ័ណ្ឌ និងទទួលបានមេដាយ ព្រះរាជាចក្រកម្ពុជា ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឈន៍ ។ ឆ្នាំ២០០៦ សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន បានចុះហត្ថលេខា តែងតាំងសម្តេចព្រះឧត្តមមុនី ហេង លាងហោ ជាអធិការរងនៃពុទ្ធិកសិក្សាជាតិ ។ ឆ្នាំ២០០៦ សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន បានចុះហត្ថលេខា តែងតាំងសម្តេចព្រះឧត្តមមុនី ហេង លាងហោ ជាអនុប្រធានទី១ នៃថេរសភា ។ អំពីស្នាព្រះហស្តៈ ចាប់តាំងពីពេលសម្តេចបានទ្រង់ព្រះផ្នួសរហូតមក សម្តេចតែងតែយកព្រះទ័យទុកដាក់ ក្នុងការកសាងគុណប្រយោជន៍ផ្សេងៗ ចំពោះ ព្រះពុទ្ធសាសនា និង សង្គមជាតិ ដូចខាងក្រោមៈ ១- វត្តកែវព្រះភ្លើង (១៩៥៨-១៩៧៥) – ជួសជុលដំបូលព្រះវិហារដែលលិចទឹក – កសាងរបងវត្តព័ទ្ធជុំវិញវត្ត – កសាងដំបូលសាលាបាលីរង ១ ខ្នង – កសាងកុដិថ្មី ១ ខ្នង – រៀបចំបរិស្ថានក្នុងវត្តឱ្យបានសមរម្យ – កសាងសាលារៀន ២ ខ្នង ជូនក្រសួងអប់រំជាតិ ២- វត្តព្រះពុទ្ធមានបុណ្យ (១៩៩០-២០០៨) – កសាងព្រះវិហារ ១ ដែលមានកំពស់ពីរជាន់ – កសាងឧបដ្ឋានសាលា និងសាលាពុទ្ធិកបឋមសិក្សា ១ ខ្នង – កសាងដំបូលកុដិ ១ ខ្នង – កសាងដំបូលឈាបនដ្ឋាន – កសាងរោងភ្លើងសម្រាប់ព្រះសង្ឃ ១ – កសាងកុដិ ១ ខ្នង ដែលមានកំពស់ ២ ជាន់ – កសាងខ្លោងទា្វរ ៣ – កសាងដងទង់ ១ គូ – កសាងរបងវត្ត ១ ជុំ ៣- វត្តពោពិព្រឹក្ស ហៅ វត្តតាណាល (វត្តកំណើត) (១៩៩០-២០០៨) – កសាងព្រះវិហារ ១ – កសាងឧបដ្ឋានសាលា ១ – កសាងរបងវត្ត ១ ជុំ – កសាងខ្លោងទា្វរ ៤ – កសាងកុដិ ១ ខ្នង ដែលមានកំពស់ ២ ជាន់ – កសាងបន្ទប់ទឹក អំពីទស្សនៈកិច្ច និង កិច្ចការក្រៅប្រទេសៈ ធ្លាប់និមន្តទៅទស្សនកិច្ច និង និមន្តចូលរួមប្រជុំកិច្ចការសាសនា នៅក្រៅប្រទេសមានដូចជាៈ – ប្រទេស មង្គោលី – ប្រទេស រុស្សី – ប្រទេស ជប៉ុន – ប្រទេស ថៃឡង់ សូមថ្លែងអំណរព្រះគុណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅចំពោះ ព្រះមហា ភេ សាវន ព្រឹទ្ធបុរសរង​មហា​វិទ្យា​ល័យ ភាសាបាលី និងសំស្ក្រឹត នៃពុទ្ធិកសាកលវិទ្យាល័យព្រះសីហនុរាជ រាជធានីភ្នំពេញ, ដែលបានជួយស្វែងរក និងស្កែនជីវប្រវត្តិ របស់សម្តេច ព្រះឧត្តមមុនី ហេង លាងហោ ផ្ញើមកឱ្យយើងខ្ញុំព្រះករុណា មានលទ្ធភាពបង្កើតទំព័រជីវប្រវត្តិនេះឡើងវត្តខេមររតនារាម, ថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១០ ។ ប្រភព https://watkhmers.org ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​