អភិធម្មត្ថសង្គហៈ សេចក្តីនៃពាក្យថា អភិធម្មត្ថសង្គហ ចែកចេញជា ៥ ស័ព្ទ គឺ អភិ + ធម្ម + អត្ថ + សំ + គហ រួមជាអិធម្មត្ថសង្គហ ។ - អភិ ប្រែថា ដ៏ប្រសេីរ ។ - ធម្ម ប្រែថា សភាវៈដែលទ្រទ្រង់។ - អត្ថ ប្រែថា អត្ថ ឬសេចក្តី ។ - សំ ប្រែថា ដេាយសង្ខេប ។ - គហ ប្រែថា ការរួបរួមទុក ។ ដូច្នេះ ពាក្យថា អភិធម្មត្ថសង្គហ នេះ ប្រែថា ការរួបរួមសេចក្តីនៃព្រះអភិធម្ម (៧ គម្ពីរ) ទុកដេាយសង្ខេប ។ ព្រះអភិធម្ម ៧គម្ពីរ ព្រះអភិធម្មមាន ៧គម្ពី គឺ៖ ១. ធម្មសង្គណីបករណៈ អដ្ឋកថា គឺ អដ្ឋសាលិនី ។ ២. វិភង្គបករណៈ អដ្ឋកថា គឺសម្មេាហវិនេាទនី ។ ៣. ធាតុកថាបករណៈ ៤. បុគ្គលប្បញ្ញាត្តិបករណៈ ៥. កថាវត្ថុបករណៈ ៦. យមកបករណៈ ៧. បដ្ឋានបករណៈ អដ្ឋកថា គឺបរមត្ថទីបនីបពា្ចករណដ្ឋកថា ។ អដ្ឋកថាព្រះត្រៃបិដកនេាះ ចំណែកធំ ព្រះពុទ្ធឃេាសាចារ្យ លេាកប្រែនិងរៀបរៀងពីអដ្ឋកថាដេីម ក្នុងភាសាសីហឡៈ គឺមហាអដ្ឋកថា មហាបច្ចរី និងកុរុនទី ដែលបន្តគ្នាមកតាំងតែអំពីសម័យព្រះមហិន្ទត្ថេរ ព្រះឱរសរបស់ព្រះចៅអសេាកមហារាជ បានទៅផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនា នៅក្នុងប្រទេសសេរីលង្កានេាះម្លេ៉ះ ។ តត្ថ វុត្តាភិធម្មត្ថា ចតុធា បរមត្ថតេា ចិត្តំ ចេតសិកំ រូបំ និពា្វនមីតិ សព្វទា ។ អត្ថនៃព្រះអភិធម្មទាំង ៧ គម្ពីរ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដេាយសេចក្តីសុខុមក្រៃពេកនេាះ ដេាយបរមត្ថ មាន ៤ ប្រការ គឺ ចិត្ត ចេតសិក រូប និពា្វន ។ សភាវៈទាំង ៤ នេះ ជាបរមត្ថ ដែលហៅថា ព្រះបរមត្ថបិដក ហេីយព្រះបរមត្ថបិដកទាំង ៧ គម្ពីរនេះ ព្រះ​អនុរុទ្ធា​ចារ្យ​បាន រួបរួមសេចក្តីទុកដេាយសង្ខេប ហៅថា ព្រះអភិធម្មត្ថសង្គហៈ ចាត់ជាបរិច្ឆេទ មាន ៩ បរិច្ឆេទ។ ព្រះបរមត្ថធម៌ទាំង ៤ ប្រការនេះ តាមន័យ ព្រះអភិធម្មត្ថសង្គហៈ លេាកពេាលពីរឿង ចិត្ត ជាបរិច្ឆេទទី ១ ។ ពាក្យថា បរមត្ថ ចែកជា ២ បទ គឺ បរម + អត្ថ ប្រែថា អត្ថសេចក្តីដ៏ប្រសេីរខ្ពង់ខ្ពស់មិនវិបរិត។ បរមត្ថធម៌ មាន ២ គឺ៖ ១.សង្ខតធម៌ ធម៌ដែលមានបច្ច័យតាក់តែង គឺ ចិត្ត ចេតសិក រូប។ ២.អសង្ខតធម៌ ធម៌ដែលមិនមានបច្ច័យតាក់តែង គឺព្រះនិពា្វន។ សច្ចៈ សេចក្តីពិត ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាម្ចាស់ ជាអ្នកឆ្លាតឈ្លាសក្នុងការទេសនា បានត្រាស់នូវសច្ចៈ ២ គឺ បរមត្ថសច្ចៈ ពិតដេាយបរមត្ថ ១ និងសម្មតិសច្ចៈ ពិតដេាយសម្មតិ ១ តែប៉ុណ្ណេាះ មិនមានសច្ចៈទី៣ ឡេីយ។ ហេតុដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់នូវសម្មតិសច្ចៈដេាយហេតុ ៨ ប្រការ គឺ៖ ១.ដេីម្បីទ្រង់សម្តែង ហិរិ និងឱត្តប្បៈ ។ ២.ដេីម្បីទ្រង់សំដែង កម្មស្សកតា ។ ៣.ដេីម្បីទ្រង់សំដែង ដល់អ្នកប្រព្រឹត្តចំពេាះខ្លួន។ ៤.ដេីម្បីទ្រង់សំដែង ដល់អនន្តរិយកម្ម ។ ៥.ដេីម្បីទ្រង់សំដែង ដល់ព្រហ្មវិហារធម៌ ។ ៦.ដេីម្បីទ្រង់សំដែង បុព្វេនិវាសញ្ញាណ ។ ៧.ដេីម្បីទ្រង់សំដែង ដល់ទក្ខិណាវិសុទ្ធិ ។ ៨.ដេីម្បីទ្រង់មិនលះ បញ្ញាត្តិនៃលេាក ។ ធម៌ទាំងពួង បានដល់ បរមត្ថធម៌ទាំង ៤ គឺចិត្ត ចេតសិក រូប និព្វាន ជាអនត្តា គឺ មិនមែនតួខ្លួន មិននៅក្នងអំណាចបង្គាប់បពា្ជារបស់បុគ្គលណាឡេីយ ។ ក្នុងធម៌ទាំង ៤ នេះ ៖ ១.ចិត្តបរមត្ថ បានដល់ ចិត្ត ៨៩ ឬ ១២១ ដួង ។ ២. រូបបរមត្ថ បានដល់ រូប ២៨ ។ ៣. ចេតសិកបរមត្ថ បានដល់ ចេតសិក ៥២ ដួង ជាលេាកិយ ដល់នូវការបែកធ្លាយ និងរលត់ទៅវិញ ជាសង្ខារធម៌ គឺកេីតឡេីងមានបច្ច័យតាក់តែង ជាសង្ខតធម៌ គឺ ជាធម៌ដែលកេីតរលត់ ។ ៤. និព្វានបរមត្ថ បានដល់ ព្រះនិព្វាន ជាលេាកុត្តរ គឺ ការឆ្លងផុតពីលេាក ជាវិសង្ខារធម៌ គឺមិនមានបច្ច័យតាក់តែង ជាអសង្ខតធម៌ គឺ មិនកេីតរលត់ ។ - ចិត្តបរមត្ថ ចេតសិកបរមត្ថ និព្វានបរមត្ថ ទាំង ៣ នេះជានាមធម៌ ប៉ុន្តែ ចិត្ត និង ចេតសិក ជានាមធម៌ ដឹងនូវអារម្មណ៍ ចំណែកឯ និពា្វន ជានាមធម៌ មិនដឹងអារម្មណ៍ ។ - ចិត្ត ៨៩ ឬ ១២១ និងចេតសិក ៥២ ជានាមធម៌ ជាសង្ខារធម៌ ជាសង្ខតធម៌ ។ - រូប ២៨ ជារូបធម៌ ជាសង្ខារធម៌ ជាសង្ខតធម៌ ។ - និពា្វន ជានាមធម៌ ជាវិសង្ខារធម៌ និងជាអសង្ខតធម៌។ ខន្ធ ៥ ខន្ធ ៥ គឺ រូបក្ខន្ធ ១, វេទនាខន្ធ ១, សញ្ញាខន្ធ ១, សង្ខារក្ខន្ធ ១, វិញ្ញាណក្ខន្ធ ១ ។ ពាក្យថា ខន្ធ សំដៅដល់សភាវធម៌ដែលចំណែកជា អតីត អនាគត បច្ចុប្បន្ន ខាងក្នុង ខាងក្រៅ គ្រេាតគ្រាត ល្អិត ថេាកទាប ប្រណីត ឆ្ងាយ ជិត ។ ខន្ធ ជារូបធម៌នាមធម៌ ជាសង្ខារធម៌ ជាសង្ខតធម៌ គឺជាធម៌ដែលបច្ច័យតាក់តែង និងកេីតរលត់ ។ ពាក្យថា ឧបាទានក្ខន្ធ សំដៅយកខន្ធណាដែលប្រព្រឹត្តប្រកបនឹងអាសវៈ ជាបច្ច័យដល់ឧបាទាន នេះហៅថា ឧបាទានក្ខន្ធ ។ លេាកុត្តរចិត្ត និងចេតសិកប្រកប មិនមែនជាឧបាទានក្ខន្ធទេ ។ អត្ថក្នុងព្រះអភិធម្មទាំងឡាយ ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ជាម្ចាស់ទ្រង់ត្រាស់ទុកនេាះគឺ ដេាយអំណាចនៃធម៌ មានខន្ធដេាយបរមត្ថវៀរនូវសម្មតិចេញ គឺមាន ៤ ប្រការ ៖ ១.រូប ២៨ ជារូបក្ខន្ធ ។ ២.ចេតសិក ៥២ គឺ វេទនាចេតសិក ១ ជាវេទនាខន្ធ សញ្ញាេចតសិក ១ ជាសញ្ញាខន្ធ នៅសល់ចេតសិក ៥០ ទៀតជាសង្ខារក្ខន្ធ រួមជាខន្ធ ៣ ។ ៣.ចិត្ត ៨៩ ជាវិញ្ញាក្ខន្ធ ។ ៤.និពា្វន ជាខន្ធវិមុត្តិ ផុតចាកខន្ធទាំង ៥ ។ ដូច្នេះ បរមត្ថធម៌ ៣ ជាខន្ធ ៥, ខន្ធ ៥ ជាបរមត្ថធម៌ ៣។ - រូបក្ខន្ធ បានដល់ រូបបរមត្ថ ២៨ ។ - វេទនាខន្ធ បានដល់ វេទនាចេតសិក ១ ។ - សញ្ញាខន្ធ បានដល់ សញ្ញាចេតសិក ១ ។ - សង្ខារក្ខន្ធ បានដល់ សង្ខារចេតសិក ៥០ ។ - វិញ្ញាណក្ខន្ធ បានដល់ ចិត្តបរមត្ថ ៨៩ ឬ ១២១ ។ …………………..សំណួរ ១. បរមត្ថធម៌អ្វីខ្លះ ជាសង្ខារធម៌? ២. សង្ខារធម៌ ជាសង្ខារក្ខន្ធ ឬទេ? ៣. វិសង្ខារធម៌ ជាសង្ខតធម៌ ឬទេ? ៤. អសង្ខតធម៌ ជាខន្ធអ្វី? ៥. អសង្ខតធម៌ ជាលេាកិយ ឬជាលេាកុត្តរ? ៦. ចិត្ត ជាសង្ខារក្ខន្ធ ឬទេ? ៧. ចេតសិក ជាសង្ខារក្ខន្ធ ឬទេ? ៨. វេទនាខន្ធ ជាបរមត្ថធម៌អ្វី? ៩. ខន្ធអ្វី មិនមែនជាបរមត្ថធម៌? ១០. បរមត្ថធម៌អ្វី មិនមែនជាខន្ធ? អត្ថបទ ដកស្រង់ពីសៀវភៅ៖ អភិធម្មសង្កហ បរិច្ឆេទទី១ (ចិត្តសង្គហវិភាគ) ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

១-ញាតបរិញ្ញា កំណត់​ដឹង​បាន​នូវ​នាម​រូប ព្រម​ដោយ​បច្ច័យ សម្រេច​បាន​ជា​បញ្ញា​វិសុទ្ធិ​ពីរ​ខាង​ដើម ចាក់​ធ្លុះ​នូវ​បច្ចត្តលក្ខណៈ ។ ២-តីរណបរិញ្ញា ពិចារណា​សង្ខារ ឃើញ​ការ​កើត​ឡើង និង​ការ​រលត់​ទៅ​វិញ សម្រេច​បាន​ជា​បញ្ញាវិសុទ្ធិ​ទី ៣ ចាក់​ធ្លុះ​នូវ​សាមញ្ញលក្ខណៈ ។ ៣-បហានបរិញ្ញា ពិចារណា​សង្ខារ ឃើញ​ការ​បែក​ធ្លាយ​ដោយ​ភង្គញ្ញាណ​ជា​ដើម​ឡើង​ទៅ សម្រេច​បាន​នូវ​បញ្ញាវិសុទ្ធិ​ពីរ​ខាង​ចុង ចាក់​ធ្លុះ​នូវ​និរោធសច្ច មាន​ញាណ​ក្នុង​សន្តិបទ រហូត​មាន​ព្រះនិព្វាន​ជា​អារម្មណ៍ លះ​បង់​កិលេស​ដោយ​សមុច្ឆេទប្បហាន ។ ដកស្រង់ពីសៀវភៅ សិក្សាព្រះសូត្រ ភាគទី១៣ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​គង់​ប្រថាប់​នៅ​វត្ត​ជេតវនារាម ទ្រង់​ប្រារព្ធ​បរាជ័យ​របស់​ព្រះ​បាទ​កោលស​ថា” ជយំ វេរំ បសវតិ, ទុក្ខំ សេតិ បរាជិតោ, ឧបសន្តោ សុខំ សេតិ, ហិត្វា ជយបរាជយំ។” ប្រែថា អ្នក​ឈ្នះ​រមែង​ជួប​ប្រទះ​នូវ​ពៀរ អ្នក​ចាញ់​តែង​ដេក​ជា​ទុក្ខ អ្នក​ដែល​ស្ងប់​រម្ងាប់​លះ​បង់​នូវ​ការ​ឈ្នះចាញ់​បាន​ហើយ​ រមែង​នៅ​ជា​សុខ​គ្រប់​ឥរិយា​បទ​ទាំង​៤។ ប្រភព ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ខ្មែរ​លើក​ដៃ​សំពះ ដោយ​លើក​ដៃ​ទាំង​ពីរ ផ្គុំ​គ្នាជា​រាង​ក្រពុំ​ឈូក ដោយ​សារ​ប្រជា​ជន​ខ្មែរ​​ គោរព​ប្រតិបត្តិ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា។ សំពះ​កម្ពស់​ត្រឹម​ដើម​ទ្រូង​ មនុស្ស​ដែល​មាន​វ័យ​ ​ឬ​បុណ្យ​សក្តិ​ស្មើ​គ្នា ឬ​ជា​មិត្តភក្តិ​​ គេគប្បី​លើក​ដៃ​សំពះ​គ្នាទៅវិញ​ទៅមក​​ ដោយ​ដាក់​ដៃ​ត្រឹម​ដើម​ទ្រូង។ សំពះកម្ពស់​ត្រឹម​មាត់ អ្នក​ដែល​មាន​ឋានៈ​តូច​ ឬ​អាយុ​តិច សំពះ​អ្នក​ដែល​មានឋានៈខ្ពស់​ ឬអ្នក​មានអាយុ ច្រើន​ជាង​ ​គប្បី​លើក​ដៃ​ប្រណមដោយ​ចុង​ម្រាម​នៅ​​ត្រឹម​មាត់​​ ឯ​អ្នក​ដែល​មាន​​​​ឋានៈ​ខ្ពស់​ឬអា​យុ​ច្រើន ត្រូវ​សំពះ​តប​វិញ​ដោយ​ប្រណម​ដៃ​កម្ពស់​ដើម​ទ្រូង។ សំពះ​កម្ពស់​ត្រឹម​ចុង​ច្រមុះ កូន​សំពះ​ឪពុក​ម្តាយ ចៅសំពះ​យាយ សិស្សសំពះគ្រូ គប្បី​លើក​ដៃ​ឡើង ហើយ​ដាក់​ម្រាម​ដៃ​ត្រឹម​ចុង​ច្រមុះ។ សំពះ​កម្ពស់​ចិញ្ចើម សម្រាប់​ថ្វាយបង្គុំ​ព្រះ​សង្ឃ វត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធ​ ថ្វាយ​បង្គុំ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​។ ខ្លឹមសារ​សង្ខេប កម្ពស់​ដើម​ទ្រូងៈ សម្រាប់​វ័យ​ ឋានៈ​ស្មើ​គ្នា ឬមិត្តភក្តិ កម្ពស់​មាត់ៈ វ័យ​ចាស់​ជាង ឋានៈធំជាង​ ឬ​ចៅហ្វាយ កម្ពស់​ច្រមុះ: មាតាបិតាជីដូន​ជីតា ឬគ្រូ​បាអាចារ្យ កម្ពស់​ចិញ្ចើមៈ ព្រះ​មហាក្សត្រ ព្រះសង្ឃ​ឬវត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធ កម្ពស់​ចិញ្ចើម​ឡើង​លើៈ ទេវតា​ ព្រះ​ឥន្ទ​ព្រះព្រហ្ម ឬបួង​សួង។ ដកស្រង់ចេញពី ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ព្រះ​ធម៌​ ឬ​ធម្មៈ (Dharma or Dhamma) ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​សម្តែង​អស់​រយៈ​ពេល​ ៤៥ ឆ្នាំ ត្រូវ​បាន​ព្រះ​អរិយ​សាវ័ក​ ប្រមូល​ចង​ក្រង​មាន​ចំនួន​ប្រាំ​បី​ម៉ឺន​បួន​ពាន់​ (៨៤០០០) ព្រះ​ធម្ម​ក្ខន្ធ​ ។ ពួក​សាសន​វិទូ​បស្ចឹម​ប្រទេស​ ហៅ​ព្រះ​ធម៌​ថា ទស្សន​វិជ្ជា (Philosophy) ។ ព្រះ​ធម៌​នេះ​ កាល​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ​គង់​ព្រះ​ជន្ម​ ជា​ធរ​មាន​នៅ​ឡើយ​ មិន​មាន​ចារឹក​ជា​អក្ស​រ​ទេ​ ។ ក្រោយ​ព្រះ​ពុទ្ធ​បរិ​និព្វាន​ ព្រះ​អរិយ​សាវ័ក​ច្រើន​អង្គ​ បាន​ធ្វើ​សង្គាយ​នា​ (ផ្ទៀង​ផ្ទាត់​) ពុទ្ធ​វចនៈ​ ហើយ​ទន្ទេញ​ចាំ​រត់​មាត់​ រក្សា​ព្រះ​ធម៌​ត​ៗ​គ្នា​ ពី​ជំនាន់មួយ ទៅ​ជំនាន់​មួយ​ទៀត​ ទុក​រហូត​មក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ។ លុះ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​កន្លង​ទៅ​ប្រមាណ​ ៥០០​ឆ្នា​ ទើប​ព្រះ​សង្ឃ​សាវ័ក​ ចារឹកព្រះ​ធម៌​ ជាលាយ​លក្ខណ៍អក្សរ​ នៅ​កោះ​​លង្កា​ (Sri Lanka) ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​សម្តែង​ទុក​ថា​ ធម៌​ព្រះ​អង្គ​នេះ​ ហៅ​ថា​ធម្ម​វិន័យ​គឺ​ ធម្ម ១ វិន័យ​ ១ ហើយ​ចែក​ចេញ​ជា​បី​ផ្នែក​ គឺ​៖ - ព្រះ​វិនយ​បិដក​ មាន​ ១៣​ ភាគ ២,១០០០ ធម្មក្ខន្ធ ។ - សុត្តន្ត​បិដក ឬ​ ព្រះ​សូត្រ មាន ៦៤​ ភាគ ២,១០០០ ធម្ម​ក្ខន្ធ​ ។ - អភិ​ធម្ម​បិដក​ មាន​ ៣៣ ភាគ​ ៤,២០០០ ធម្ម​ក្ខន្ធ​ ។ ដោយ​សា​រ​ព្រះ​ធម៌​ទាំង​ ៨៤,០០០ ធម្ម​ក្ខន្ធ​ ចែក​ចេញ​ជា​បី​ផ្នែក​ ទើប​មាន​ឈ្មោះ​ថា​ តិបិដក​ ឬ​ ត្រៃ​បិដក​ មាន​ន័យ​ថា ឃ្លាំង​បី ។ ឃ្លាំង​បីនោះ​គឺ​ ៖ ១. ព្រះ​វិនយបិដក​ ស្តី​ពី​វិន័យ​ច្បាប់​ក្រឹត្យ​ក្រម សម្រាប់​ ភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧ​បាសក​ ឧ​បាសិកា ។ វិន័យ​នេះ​ចែក​ចេញ​ជា​ពីរ​គឺ​៖ ក. អាគារ​វិន័យ​ (​វិន័យ​អ្នក​មា​ន​ផ្ទះ​) ពោល​ដល់​វិន័យ​សម្រាប់​គ្រហស្ថ​ ឧ​បាសក​ ឧ​បាសិកា​ ប្រតិបត្តិ ។ ឧ​ទាហរណ៍មាន​ និច្ច​សីល​ និង​ឧ​បោសថ​សីល​ ជា​ដើម ។ ខ. អនាគារ​វិន័យ​ (​វិន័យ​អ្នក​គ្មាន​ផ្ទះ​) ពោល​ដល់​វិន័យ​សម្រាប់​ ភិក្ខុ ភិក្ខុ​នី ប្រតិ​បត្តិ ។ ឧ​ទាហរណ៍​មាន ទស​សីល (​សម្រាប់​សាមណេរ) និង​ចតុ​ប្បារិសុទ្ធិ​សីល ជា​ដើម​ ។ ២. ព្រះ​សុត្ត​ន្ត​បិដក​ ឬ​ព្រះ​សូត្រ​ ស្តី​ពី​ព្រះ​ធម៌​ដែល​មាន​ជម្រៅ​ដោយ​អ្នក ដូច​ជា​បុញ្ញ​កម្ម​ បាប​កម្ម​ សីល​ធម៌​ ។ល។ ជា​វោ​ហារ​ទេ​សនា​ (Conventional Teaching) ព្រះ​សាវ័ក​ក៏​អាច​សម្តែង​បាន​ដែរ​ ។ ៣. ព្រះ​អភិធម្ម​បិដក​ ឬ​ ព្រះ​អភិ​ធម្ម​ ស្តី​អំពី​ព្រះ​ធម៌​មាន​អត្ថ​ន័យ​ ល្អិត​សុខុម​ មាន​គម្ភីរភាព​ជ្រា​ល​ជ្រៅ ជា​បរមត្ថ​ទេសនា (Ultimate Teaching) ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​ជា​ម្ចាស់​ ថ្វី​បើ​ព្រះ​អង្គ​បាន​រក​ឃើញ​ព្រះ​ធម្ម​វិន័យ​ដោយ​ព្រះ​អង្គ​ឯង​ ទ្រង់​ពុំ​បាន​យក​ពុទ្ធភាព​ ទៅ​គ្រប​សង្កត់​ពួក​សាវ័ក​ ឲ្យ​ជឿ​នូវ​វចនៈ​ព្រះ​អង្គ​ទាំង​ងងឹត​ងងល់​ (Blind faith) ខ្វះ​ការ​ពិ​ចារណា​រក​ហេតុ​ផល​ឡើយ​ ។ ព្រះ​អង្គ​រមែង​ដាស់​តឿន​ក្រើន​រំឮក​ ដល់​ពុទ្ធ​សាសនិក​ជន​ ឲ្យ​ប្រើ​វិ​ចារណ​ញ្ញាណ ឬ​សម្មា​ទិដ្ឋិ​ ការ​យល់​ត្រឹម​ត្រូ​វ​ មុន​នឹង​ជឿ​នូវ​អ្វី​នីមួយ​ៗ​ ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​ទ្រង់​ត្រាស់​ទេសនា ទុក​ក្នុង​ កាលាម​សូត្រ ថា៖ ១. មា អនុ​ស្ស​វេ​ន កុំ​ប្រ​កាន់​ជឿ​អ្វី​ដែល​ឮ​តៗ​គ្នា​ មិន​មាន​ហេតុ​ផល​ ។ ២. មា​ បរម្ប​រាយ កុំ​ប្រ​កាន់​ជឿ​នូវ​អ្វី​ដែល​គេ​និយាយ​ត​ៗ​គ្នា​ មិន​មាន​ដើម​ចុង​ ។ ៣. មា​ ឥ​តិ​កិរាយ កុំ​ប្រ​កាន់​ជឿ​នូវ​អ្វី​ដោយ​ការ​ភ្ញាក់​ផ្អើល ។ ៤. មា បិដក​សម្ប​ទា​នេន កុំ​ប្រ​កាន់​ជឿ​អ្វី​ ដោយ​មើល​ឃើញ​សម​តាម​គម្ពីរ​របស់ខ្លួន ។ ៥. មា តក្កហេតុ កុំ​ប្រកាន់​ជឿ​អ្វី​ ដោយ​ការ​នឹង​ដៅ ឬ​ស្មាន​យក (អនុ​មាន)​ ។ ៦. មា​ នយ​ហេតុ​ កុំ​ប្រ​កាន់​ជឿ​អ្វី​ដោយ​អាង​ការ​គ្នេរ​គ្នាន់​ ឬ​កាត់​តម្រូវ​ ។ ៧. មា​ អា​ការ​បរិ​វិ​ត​ក្កេន​ កុំ​ប្រ​កាន់​ជឿ​អ្វី​ ដោយ​អាង​ការ​ត្រិះ​រិះ​តាម​អា​ការៈ​ ។ ៨. មា​ ទិដ្ឋិ​មិ​ជ្ឈាន​ក្ខ​និ្ត​យា​ កុំ​ប្រ​កាន់​ជឿ​អ្វី​ដោយ​អាង​ថា​ត្រូវ​នឹង​ទិដ្ឋិ​របស់​ខ្លួន ។ ៩. មា​ ភព្វ​រូប​តាយ​ កុំ​ប្រ​កាន់​ជឿ​ថា អ្នក​នេះ​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​គួរ​ជឿ​តាម ។ ១០. មា​ សម​ណោ​ នោ​ គរុ​ កុំ​ប្រ​កាន់​ជឿ​ថា សមណៈ​ជា​គ្រូ​យើង​ ។ ព្រះ​បរម​សាស្តា​ទ្រង់​ប្រ​ដៅ​ទៀត​ថា​ អ្វី​ដែល​ជា​​ កុសល​ អ្វី​ដែល​ប្រ​សើរ​ ដែល​បាន​ឃើញ​ពិត​ខ្លួន​ឯង​ ចូរ​ប្រ​ព្រឹត្ត​តាម​ចុះ ។ អ្វី​ដែល​ជា​ អកុសល​ អ្វី​ដែល​មិន​ប្រ​សើរ​ ដែល​អ្នក​បាន​ឃើញ​ខ្លួន​ឯង​ ចូរ​កុំ​ប្រ​ព្រឹត្ត​ឡើយ​ ។ពាក្យ​ប្រៀន​ប្រ​ដៅ​នេះ​ ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ​ទ្រង់​ទេស​នា​ទុក​យូរ​យារ​ណាស់​មក​ហើយ​ ហើយ​ស្ថិត​នៅ​តាម​សំណៅ​ដើម​ដដែល​ឃើញ​ហាក់​នៅ​ថ្មី​ៗ​ ។ ពុទ្ធ​វចនៈ​នេះ​បញ្ជាក់​ច្បាស់​ថា​ ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ជា​សាសនា​ ប្រ​គល់​សេ​រីភាព​ឲ្យ​បុគ្គល​ម្នាក់​ៗ​ ក្នុង​ការ​ជឿ​ ការ​និយាយ​ ការ​ធ្វើ​កា​រគិត​ ពុំ​ព្រម​ឲ្យ​ប្រើ​ជំនឿ​ ឥត​ហេតុ​ផល​ទេ​ ។ ដក​ស្រង់​ចេញ​ពី​សៀវភៅ​ " ទ្រឹ​ស្តី​កម្ម​ផល​ " រៀប​រៀង​ដោយ​ ឈុន​-គឹម​អៀត ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

មាន​បុរស​ម្នាក់​មាន​កូនប្រុស​បួន​នាក់ ។ គាត់​បង្រៀន​កូន​ទាំង​បូន​នាក់​ ឲ្យ​ចេះ​គិត​ពិ​ចារណា កុំ​ឲ្យ​វិនិច្ឆ័យ​អ្វី​មួយ ដោយ​ប្រ​ញាប់​ប្រ​ញាល​ហួស​ពេក ។ ដូច្នេះ​ គាត់​បាន​បញ្ជូន​កូន​ម្នាក់​ ៗ ឲ្យ​ទៅ​ស្វែង​រក​អ្វី​មួយ ។ ដើម្បី​រៀន​វិ​និ​ច្ឆ័យ​ គាត់​បាន​ឲ្យ​កូន​ទាំង​បួន​នាក់​​នោះ ទៅ​មើល​ដើម​ទន្លាប់​មួយ​ដើម​ដែល​ដុះ​នៅ​កន្លែង​ឆ្ងាយ​មួយ ។ កូន​ច្បង​ទី​មួយ​ត្រូវ​ទៅ​មើល​ដើម​ទន្លាប់​នៅ​ពេល​រដូវ​ព្រិល​ធ្លាក់

មនុស្ស​ម្នាក់ ៗ ដែល​មាន​ជី​វិត​រស់​នៅ​លើ​ផែន​ដី​នេះ គឺ​ត្រូវ​តែ​មាន​គោល​ដៅ​ច្បាស់​លាស់​ដើម្បី​ធ្វើ​ឲ្យ​ដំ​ណើរ​ជី​វិត​របស់​ខ្លួន​កាន់​តែ​មាន​ភាព​រ​លូន​ទៅ​មុខ​ជា​និច្ច និង​ដើម្បី​ឲ្យ​ជី​វិត​កាន់​តែ​មាន​ភាព​ស្រស់​បំ​ព្រង ។ ទន្ទឹម​នឹង​ធ្វើ​ឲ្យ​ដំ​ណើរ​ជី​វិត​សម្រេច​ដល់​គោល​ដៅ​នោះ គឺ​យើង​ត្រូវ​ឧស្សាហ៍​ព្យាយាម​សួរ​ខ្លួន​ឯង​ថា " តើ​ជី​វិត​រស់​នៅ​ដើម្បី​អ្វី ? អ្វី​ទៅ​ជា​គោល​ដៅ​ពិត​ប្រា​កដរបស់​ជី​វិត ? ហើយ​តើ​ជី​វិត​កំ​ពុង​ធ្វើ​អ្វី​នៅ​លើ​ភព​ផែន​ដី​នេះ ? សំ​នួរ​ទាំង​អស់​នេះ​តម្រូវ​ឲ្យ​យើង​ចេះ​សួរ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ ហើយ​ក៏​តម្រូវ​ឲ្យ​យើង​ត្រិះ​រិះ​ពិ​ចារណា ស្វែង​រក​ចម្លើយ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ដែរ ។ មនុស្ស​មាន​ជី​វិត​ដែល​រស់​នៅ​លើ​ផែន​ដី​តែ​គ្មាន​គោល​ដៅ វា​ប្រៀប​ដូច​ជាអ្នក​ដើរ​ផ្លូវ​ឆ្ងាយ​ដែល​មិន​ស្គាល់​ផ្លូវ​ដូច្នោះ​ដែរ ។ អ្នក​ដែល​គ្មាន​គោល​ដៅ​ជី​វិត​ច្បាស់​លាស់ អ្នក​នោះ​ច្រើន​តែ​បរាជ័យ​នៅ​លើ​ផ្លូវ​ជី​វិត ព្រោះ​តែ​មិន​ដឹង​ថា ជី​វិត​​ខ្លួន​ឯង​រស់​នៅ​ដើម្បី​អ្វី ហើយ​មិន​ដឹង​​ថា តម្លៃ​ និង​ខ្លឹម​សារ​ជី​វិត​នេះ​វា​ស្ថិត​នៅ​ត្រង់​ណា ។ ដូច្នេះ​ហើយ មនុស្ស​យើង​ម្នាក់ ៗ ត្រូវ​ចេះ​រៀន​កំណត់​គោល​ដៅ​សម្រាប់​ជី​វិត​ទុក​ឲ្យ​ហើយ ដើម្បី​ធ្វើ​ឲ្យ​ដំ​ណើរ​ជី​វិត​របស់​​យើង​មាន​លំ​នឹង​ពិត​ប្រា​កដ ហើយ​ដើម្បី​ធ្វើ​ឲ្យ​ដំ​ណើរ​ជី​វិត​ប្រ​ព្រឹត្ត​ទៅ​យ៉ាង​រលូន និង​ល្អ​ប្រ​សើរ ។ គោល​ដៅ​ជី​វិត​ដែល​ប្រ​ព្រឹត្ត​ទៅ​បាន​ល្អ​ប្រ​សើរ លុះ​ត្រា​តែ​អ្នក​នោះ គឺ​ជា​អ្នក​មាន​នូវ​សតិ សម្បជញ្ញៈ ភ្ញាក់​រ​លឹក​រឿយ ៗ ដើម្បី​ទប់​ស្កាត់​ចំ​ពោះ​អារម្មរណ៍​មិន​ល្អ​ទាំងឡាយ ដែល​ចូល​មក​បៀត​បៀន​នៅ​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល​របស់​យើង ដោយ​សេចក្តី​អំ​ណត់​អត់​ធ្មត់​យ៉ាង​ក្រៃ​លែង មិន​ត្រូវ​មួ​ម៉ៅ ក្តៅ​ក្រ​ហាយ ទៅ​តាម​អារម្មណ៍​នោះ ៗ ឡើយ ត្រូវ​ចេះ​រៀប​ចំ​អារម្មណ៍​របស់​ខ្លួន​ឯង​ឲ្យ​បាន​ស្ងប់ ព្រោះ​ថា កាល​បើ​អារម្មណ៍​ល្អ​ហើយ ការ​កំ​ណត់​គោល​ដៅ និង​ការ​អនុវត្តន៍​គោល​ដៅ​រមែង​មាន​ប្រ​សិទ្ធ​ភាព ។ គោល​ដៅ​ពិត​ប្រា​កដ​​របស់​ជីវិត​មនុស្ស ដែល​​រស់​នៅ​គ្រប់​សម័យ​កាល​ទាំង​អស់ មិនមែន​បញ្ចប់​ត្រឹម​តែ​ភាព​សប្បាយ​ហ៊ឺ​ហា​មាន​លុយ​ចាយ មាន​បាយ​ហូប​ មាន​ឡាន​ជិះ មាន​ផ្ទះ​នៅ មាន​ការ​ងារ​ល្អ ៗ ធ្វើ​នោះ​ទេ គឺ​ត្រូវ​តែ​មាន​ខ្លឹម​របស់​ជី​វិត ។ ខ្លឹម​គឺ​សីល ខ្លឹម​គឺ​សេច​ក្តី​ល្អ ខ្លឹម​គឺ​​បុណ្យ​កុ​សល. . . នេះ​ហើយ​ គឺ​ជា​គោល​ដៅ​ពិត​ប្រាកដ​របស់​ជី​វិត ។ ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅៈ តម្រង់​ជ្លូវ​ជី​វិត រៀបរៀងដោយៈ សាមណេ ឆិម ប៊ុន​ឆា វាយអត្ថបទដោយៈ ឧបាសក សូត្រ តុលា ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

សេចក្តី​ច្រ​ណែន កើត​ព្រម​ជា​មួយ​នឹង​ទោស​ចិត្ត​ជា​អ​កុសល​ដ៏​ធ្ងន់​មួយ​ប្រ​ភេទ​ដែល​សង្កត់​អ្នក​ទូល​រែក​វា ឲ្យ​ស្រុត​ទៅ​កាន់​ទី​ទាប វា​ជា​រោគ​សង្គម​មួយ​ប្រ​ភេទ​ដែល​មាន​ពាស​ពេញ​ពិ​ភព​លោក អស់​កាល​ជា​និច្ច​មក​ហើយ​ និង​មាន​ត​ទៅ​ទៀត​ ប៉ុន្តែ​រោគ​នេះ​មាន​នៅ​តែ​ក្នុង​បុថុជ្ជ​ប៉ុណ្ណោះ ។ លក្ខណៈ​នៃ​ការ​ច្រ​ណែន គឺ៖ - មិន​ត្រេក​អរ​នឹង​អ្នក​ដទៃ​បាន​លាភ យស សរ​សើរ​ សុខ ប៉ុន្តែ​ពេញ​ចិត្ត​ត្រង់​ដែល​អ្នក​ដទៃ​បាន​តិច​ឬ​តូច​ជាង​ខ្លួន ឬ​អត់​បាន​តែ​ម្តង ។ - ចាប់​កំ​ហុស នឹង​រក​ចំ​ណុច​ខ្វះ​ខាត​របស់​អ្នក​ដទៃ​ក្នុង​ពេល​ដែល​អ្នក​ដទៃ​នោះ​បាន​ទទួល​​ការ​សរ​សើរ​ផ្សេង ៗ មាន​សេច​ក្តី​ដឹង​ខ្លួន​ថា​មិន​ពេញ​ចិត្ត ។ - ការ​ប្រ​ចណ្ឌ គឺ​ជា​ការ​ច្រ​ណែន​ហ្នឹង​ឯង គ្រាន់​តែ​ទៅ​តាម​បែប​ហួង​ហែង​ប្រុស​ស្រី​ដោយ​កាម​រាគៈ ។ ថ្នាំ​បំ​បាត់​រោគ​ច្រណែន​នេះ​ឯង ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ​ត្រាស់​ហៅ​ថា មុទិតា ។ ថ្នាំ​មុ​ទិ​តា​នេះ​ត្រូវ​ផ្សំ​គ្នា​ដូច​ខាង​ក្រោម​នេះ - ត្រេក​អរ​នឹង​ការមាន​បាន​របស់​អ្នក​ដទៃ ដោយ​យល់​ត្រូវ​តាម​ការ​ពិត​ថា ​មនុស្ស​ម្នាក់ ៗ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​តាម​កម្ម​រៀង​ ៗ ខ្លួន ។ ចំ​ពោះ​ភាព​ល្អ​ប្រ​សើរ​ដែល​ជា​ផល​របស់​បុណ្យ​ គួរ​តែ​ត្រេក​អរ ឲ្យពរ ឲ្យ​ជ័យ​បន្ថែមទៀត សូម​ឲ្យ​បុគ្គល​នោះ ៗ បាន​សុខ​ជា​មួយ​នឹង​សម្បត្តិ​របស់​ខ្លួន​ចុះ ។ - ទឹក​ចិត្ត​ស្មោះ​ត្រង់ មិនមាន​បំ​ណង​បែង​ចែក​ដោយ​គិត​ថា គេ​គួរ​​តែ​ឲ្យ​មក​យើង​ខ្លះ ព្រោះ​យើង​ជា​បុគ្គល​ជាប់​ពាក់​ព័ន្ធ​យ៉ាង​នេះ​មួយ យ៉ាង​នោះ​មួយ ដូច្នេះ​ឡើយ ។ មិនមាន​គុំ​ស្អប់​នឹង​អ្នក​ដទៃ ព្រោះ​ហេតុ​អ្នក​ដទៃ​នោះ​មិន​មាន​ឲ្យ​អ្វី​ដល់​ខ្លួន​ឡើយ ។ គប្បី​យក​ការ​ត្រេក​អរ​នឹង​ការមាន​បាន​របស់​អ្នក​​ដទៃ មក​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ទឹក​ចិត្ត​ស្មោះ​ត្រង់ ហើយ​លេប​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ចិត្ត​ឲ្យ​ពេញ​ ។ កាល​បើ​ដូច្នេះ ចំ​ហាយ​ថ្នាំ​មុទិ​តា​នឹង​ផ្សាយ​ចេញ​មក​តាម​រយៈ​ទឹក​មុខ អាកប្ប​កិ​រិយា​ និង ពាក្យ​សម្តី ។ មនុស្ស​ដែឡ​និយាយ​ដោយ​ចិត្ត​មុ​ទិតា​ធ្វើ​ឲ្យ​អ្នក​ស្តាប់​ត្រ​ជាក់​ចិត្ត​ជ្រះ​ថ្លា គិត​ថា សម្បត្តិ​របស់​ខ្លួន​ទង​ប៉ុន្មាន មាន​តម្លៃ​មិន​ស្មើ​នឹង​ទឹក​ចិត្ត​បែប​នេះ​ឡើយ ។ មនុស្ស​ទាំង​ឡាយ​ដ៏​ចម្រើន មាន​ចិត្ត​បង្អោន​មក​ជា​មិត្ត​ជា​មួយ​នឹង​អ្នក​ដែល​មាន​ចិត្ត​មុ​ទិតា​នោះ​ឯង ។ បរិយា​កាស​ពេញ​ទៅ​ដោយ​ភាព​ស្និទ្ធ​ស្នាល ស្រ​ទន់​ដូច​មេឃ​ស្រ​ទំ ផ្សំ​ដោយ​ខ្យល់​ត្រ​ជាក់ ។ ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅៈ គតិ​ធម៌ រៀបរៀងដោយៈ លោក​គ្រូ អគ្គ​បណ្ឌិត ប៊ុត​ សា​វង្ស វាយអត្ថបទដោយៈ ឧបាសក សូត្រ តុលា ដោយ៥០០០ឆ្នាំ