ការចម្រើនភាវនា៖ មាគ៌ាឆ្ពោះទៅរកការលះបង់កិលេស និងព្រះនិព្វាន មានតែអ្នកដែលខិតខំប្រឹងប្រែងចម្រើនភាវនា ដើម្បីលះបង់រាគាទិកិលេស និងកំចាត់ចោលនូវនីវរណធម៌ទាំង ៥ ប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចយល់ដឹងយ៉ាងច្បាស់ថា កិច្ចការនេះមានភាពលំបាកលំបិនកម្រិតណា។ នៅក្នុងលោកនេះ គ្មានសេចក្តីព្យាយាមណាមួយដែលពិបាកស្មើនឹងការកំចាត់កិលេស ដែលដេកត្រាំនៅក្នុងសន្តានចិត្តនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ចំពោះបុគ្គលដែលមិនធ្លាប់ខ្វល់ខ្វាយក្នុងការលះបង់ ឬមិនធ្លាប់ហ្វឹកហាត់អប់រំចិត្តក្នុងផ្លូវភាវនា គឺមិនអាចយល់ពីជម្រៅនៃសេចក្តីលំបាកនេះបានឡើយ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបមនុស្សភាគច្រើន យល់ច្រឡំថា ត្រឹមតែការចេះដឹង និងការយល់ធម៌តាមទ្រឹស្ដី ក៏អាចនាំឱ្យសម្រេចព្រះនិព្វានបានដែរ។ បុគ្គលសម័យនេះភាគច្រើនជានេយ្យបុគ្គល ដែលត្រូវបដិបត្តិសីល សមាធិ និងបញ្ញាតាមលំដាប់លំដោយ និងមានបែបផែនត្រឹមត្រូវ ទើបអាចសម្រេចផលបាន។ តាមពិតទៅ ទោះជាយើងមានចំណេះដឹងផ្នែកបរិយត្តិធម៌ជ្រៅជ្រះកម្រិតណាក៏ដោយ ក៏វាមិនអាចដុតរំលាយកិលេសក្នុងចិត្តបានឡើយ ប្រសិនបើយើងមិនបានបោះជំហានចូលទៅអនុវត្តសមថភាវនា និងវិបស្សនាភាវនាដោយផ្ទាល់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដើម្បីឈានទៅដល់ការបដិបត្តិដ៏ត្រឹមត្រូវ យើងដាច់ខាតត្រូវតែសិក្សាបរិយត្តិធម៌ឱ្យបានច្បាស់លាស់ និងសេពគប់នូវសប្បុរសជន (កល្យាណមិត្ត) ដើម្បីជាប្រទីបបំភ្លឺផ្លូវ និងណែនាំតម្រង់ទិសមិនឱ្យវង្វេង។ ការរៀនសូត្រក្រោមការទូន្មានរបស់សប្បុរសជន គឺជាគ្រឹះដ៏សំខាន់បំផុត ព្រោះយើងត្រូវដឹងខ្លួនថា យើងស្ថិតនៅក្នុងថ្នាក់ «នេយ្យបុគ្គល» បុគ្គលដែលទាមទារការសិក្សា ការសួរដេញដោល និងការខិតខំប្រឹងប្រែងបដិបត្តិយ៉ាងស្វិតស្វាញ ទើបអាចសម្រេចមគ្គផល។ យើងមិនត្រូវយកខ្លួនទៅប្រៀបធៀបជាមួយ «ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល» និង «វិបញ្ជិតញ្ញូបុគ្គល» នោះឡើយ។ កាលបើដឹងច្បាស់ថាខ្លួនជានេយ្យបុគ្គល មានតែផ្លូវមួយគត់គឺការបង្វែរចំណេះដឹងពីទ្រឹស្ដី មកជាការអនុវត្តជាក់ស្តែងដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ។ សូមយើងក្រឡេកទៅមើល ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះអរហន្តទាំងឡាយក្នុងអតីតកាល តើព្រះអង្គបានលះបង់ និងប្រកបដោយមហាវីរិយភាពខ្លាំងក្លាប៉ុណ្ណា ទម្រាំតែអាចសម្រេចនូវលោកុត្តរធម៌បាន? ប្រសិនបើសូម្បីតែការតម្កល់ចិត្តឱ្យនឹងធឹង មានឯកគ្គតារម្មណ៍ត្រឹមតែ ៥ ទៅ ១០ នាទី យើងនៅតែមិនអាចធ្វើបានផង តើយើងមានកម្លាំងឯណាទៅបំផ្លាញឫសគល់នៃកិលេសបាន? នេះហើយជាហេតុផលដែលបញ្ជាក់ថា ការឈរជើងត្រឹមចំណេះដឹង បើគ្មានការអនុវត្ត គឺមិនអាចស្ទាបអង្អែលព្រះនិព្វានបានឡើយ។ ដើម្បីជាគ្រឿងដាស់សតិ សូមពិចារណាដល់រឿងរ៉ាវរបស់ព្រះបោឋិលត្ថេរ ដែលលោកជាអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដកយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ មានសិស្សគណជាច្រើន ប៉ុន្តែខ្លួនលោកផ្ទាល់បែរជាមិនអាចសម្រេចមគ្គផលសូម្បីតែបន្តិច។ មូលហេតុគឺលោកមាន «មានះ» (សេចក្តីប្រកាន់ខ្លួន) យ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយអាងថាខ្លួនជាអ្នកចេះដឹងច្រើន ជាធម្មធរដ៏ល្បីល្បាញ។ សេចក្តីប្រកាន់នេះឯងបានបិទបាំងមិនឱ្យលោកយកធម៌ដែលចេះទាំងនោះ មកអនុវត្ត ឬចំរើនវិបស្សនាក្នុងចិត្តឡើយ។ លុះក្រោយមក ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានញ៉ាំងលោកឱ្យកើតសេចក្តីសង្វេគ ដោយទ្រង់ហៅលោកជារឿយៗថា «ព្រះបោឋិលទទេ» (បុគ្គលទទេស្អាតចាកមគ្គផល)។ ពាក្យដាស់តឿនដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនេះ បានធ្វើឱ្យលោកភ្ញាក់រលឹក លះបង់មានះ លះបង់បរិវារ ហើយស្វែងរកសេពគប់នឹងព្រះអរហន្តដើម្បីសុំការណែនាំផ្លូវបដិបត្តិ រហូតបានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត។ ការដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់ប្រើពាក្យធ្ងន់ៗបែបនេះ គឺដើម្បីដាស់សតិឱ្យលោកកើតសង្វេគ និងមានសេចក្តីមិនប្រមាទ។ សរុបសេចក្តីមក ជនណាដែលប្រាថ្នារួចផុតពីទុក្ខ និងសម្រេចព្រះនិព្វាន ត្រូវតែចាប់ផ្តើមដោយការសិក្សាបរិយត្តិធម៌ឱ្យត្រឹមត្រូវ ជ្រកកោនក្រោមឱវាទនៃសប្បុរសជន ហើយបង្វែរចំណេះដឹងទាំងនោះមកជាការអនុវត្តជាក់ស្តែង ដោយការធ្វើចិត្តឱ្យស្ងប់ និងចំរើនបញ្ញា។ ធ្វើបែបនេះ ទើបអាចកំចាត់នីវរណធម៌ និងលះបង់កិលេសទាំងពួងបាន។ នៅក្នុងសង្សារវដ្តដ៏វែងឆ្ងាយ អ្វីដែលយើងមិនទាន់បានធ្វើឱ្យពេញលេញ ហើយជាកាតព្វកិច្ចចម្បងដែលនាំឱ្យយើងនៅតែអន្ទោលទៅមកក្នុងវាលវដ្តសង្សារនោះ គឺ «ការចំរើនវិបស្សនាភាវនា» នេះឯង។ បកប្រែ និងកែសម្រួលពីភាសាស្រីលង្កា ប្រភព៖ ហ្វេសប៊ុកBhikkhu Kassapa ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

យើងមិនមានថ្ងៃបាន នូវរបស់ជាទីពេញចិត្តពិតប្រាកដនោះឡើយ ដរាបដែលយើងមិនហ្វឹកហាត់ឱ្យចេះពេញចិត្តជាមួយនឹងរបស់ដែលយើងមាននេះទេ គឺបានភ្លាមថាហ្នឹងហើយដែលខ្ញុំពេញចិត្ត ក្រោយមកថាមិនមែនទេ ឯណោះទៅវិញទេតើ តែរហូតយ៉ាងហ្នឹងឯង ។ ម្យ៉ាងទៀត បើយើងនៅតែប្រកាន់សព្វគ្រប់ សូម្បីគ្រាន់តែរឿងបន្តិចបន្តួចទេនោះ យើងមិនអាចរកសុខជាទីពឹងពិតប្រាកដបានឡើយ ។ សៀវភៅ សិក្សាព្រះសូត្រភាគ១៣ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

អ្វីដែលយើងគប្បីមានដល់អ្នកដែលនៅជុំវិញខ្លួនយើង គឺទឹកចិត្ត បានដល់ចិត្តប្រកប​ដោយ​មេត្តាហ្នឹងឯង ។ បើយើងប្រាថ្នាឲ្យអ្នកដទៃមានសេចក្ដីសុខគឺយើងត្រូវតែធ្វើជា​មនុស្សល្អ ព្រោះសេចក្ដីសុខរបស់អ្នកដទៃ ជាប់ទាក់ទងនឹងយើងជាមនុស្សល្អ ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោកនាំមកនូវសេចក្ដីសុខដល់មនុស្សនិងទេវតាដ៏​យ៉ាង​ក្រៃលែង ទាំងលោកិយសុខ ទាំងលោកុត្តរសុខ ដូច្នេះបុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តល្អ សាងនូវគុណធម៌ឈ្មោះថាធ្វើនូវប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯងផង ដល់អ្នកដទៃផង ។ សៀវភៅ សិក្សាព្រះសូត្រភាគ១២ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ជាអានិសង្សនៃការដែលយើងបានស្ដាប់ព្រះធម៌ ធ្វើឲ្យយើងមានគ្រាប់ពូជនៃការ​ត្រាស់​ដឹងសច្ចធម៌ ដូចជាគ្រាប់ពូជនៃផ្កាឈូកដែរ ។ ឈូករមែងដុះចេញអំពីភក់ ឆ្លងកាត់ទឹក ទើបផុតចាកទឹក ហើយរីកទទួលសូរ្យសែងនៅពេលព្រឹក យ៉ាងណា នៅក្នុងការបដិបត្តិព្រះធម៌កំណត់ដឹងទុក្ខក៏ដូច្នោះដែរ យើងនឹងឃើញថាទុក្ខក្នុងជីវិតវដ្ដសង្សារ​ដូច​ជាភក់ តណ្ហាដូចជាទឹក ឯការកំណត់ដឹងដែលជាតួបរិញ្ញានេះ ឧបមាដូច​ជា​ផ្កាឈូកដែលដុះឬពូជឈូកដែលដុះចេញពីក្នុងភក់រហូតដល់បរិញ្ញាសម្រេចជាលោកុត្តរ ដែលដូចជាផ្កា​ឈូកផុតចាកទឹក ទាំងភក់ទាំងទឹក មិនបានប្រឡាក់​សើម​ផ្កាឈូក​នោះឡើយ ។ សេចក្ដីព្យាយាមកំណត់ដឹងទុក្ខ គឺជាកិច្ចសំខាន់ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមានផ្កាឈូកជាគ្រឿងពិចារណាស្រាប់ ទម្រាំតែបានដុះផុតចាកភក់និងទឹក​ឆ្លង​ផុតអំពីឧបសគ្គ គឺត្រូវប្រឹងប្រែងទៅតាមធម្មជាតិដែលគួរដល់ការសិក្សា ។ នៅក្នុង​បិដកលេខ ៤២ ទំព័រ ៩៥ ព្រះពុទ្ធគាថាខាងចុងទោណសូត្រ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្ដែងឲ្យទោណព្រាហ្មណ៍បានស្គាល់ព្រះអង្គថាជាព្រះពុទ្ធ ៖ យេន ទេវុបបត្យស្ស គន្ធព្វោ វា វិហង្គមោ យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ មនុស្សត្តញ្ច អព្ភជេ តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា វិទ្ធស្ដា វិនឡីកតា ។ តថាគត គប្បីកើតជាទេវតា ឬកើតជាគន្ធព្វ ត្រាច់ទៅតាមអាកាស ព្រោះអាសវៈ​ណា​ក្ដី គប្បីដល់នូវភាពនៃខ្លួនជាយក្ខនិងជួបប្រទះនូវភាពនៃខ្លួនជាមនុស្ស ព្រោះអាសវៈ​ណា​ក្ដី អាសវៈទាំងអស់នោះ របស់តថាគតអស់ហើយ បានកម្ចាត់បង់ហើយ ធ្វើឲ្យរបូតចំណងហើយ ។ បុណ្ឌរីកំ យថា ឧគ្គំ តោយេន នុបលិប្បតិ នុបលិប្បាមិ លោកេន តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណាតិ ។ ផ្កាឈូកស ដុះឡើងផុតអំពីទឹក មិនជាប់ ដោយទឹកយ៉ាងណា តថាគតមិនជាប់​ដោយលោក​យ៉ាងនោះ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រោះហេតុនោះតថាគតជាព្រះពុទ្ធ ។ នៅក្នុងបុប្ផវគ្គ ( វគ្គទី ៤ នៃព្រះគាថាធម្មបទ ) ព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្ដែងថា យថា សង្ការធានស្មឹ ឧជ្ឈិតស្មឹ មហាបថេ បទុមំ តត្ថ ជាយេថ សុចិគន្ធំ មនោរមំ ។ ផ្កាឈូកទោះបីកើតក្នុងគំនរសំរាម ដែលគេចាក់ចោលក្បែរផ្លូវធំនោះ ក៏គង់មានក្លិន​ក្រអូប​ ជាទីរីករាយនៃចិត្តបាន ដូចម្ដេចមិញ ។ ឯវំ សង្ការភូតេសុ អន្ធភូតេ បុថុជ្ជនេ អតិរោចតិ បញ្ញាយ សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកោ ។ សាវ័ករបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ រមែងរុងរឿងកន្លងផុតបុថុជ្ជន្ន ទាំងឡាយ ដែលល្ងង់ខ្លៅ​ដូចជាគំនរសំរាម ដោយប្រាជ្ញា ដូច្នោះឯង ។ ពុទ្ធបរិស័ទយើងដែលចូលចិត្តជ្រះថ្លាថ្វាយផ្កាឈូក ​ចំពោះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ សូមកុំភ្លេចធ្វើ​ខ្លួនឯង​ឲ្យជាពុទ្ធបរិស័ទផ្កាឈូក ដើម្បីថ្វាយព្រះ ពិតជាពិសេសណាស់ ។ សៀវភៅ សិក្សាព្រះសូត្រភាគ១២ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

កុំមិនធ្វើបាបទាំងពួង ដោយគ្រាន់តែខ្លាចគេដឹង ត្រូវមិនធ្វើបាបព្រោះខ្លាចបាបពិត ៗ ។ បាបរមែងបៀតបៀនដល់ខ្លួនឯងអ្នកធ្វើផង បៀតបៀនដល់អ្នកដទៃផង រមែង​សៅ​ហ្មង​ដល់ខ្លួនឯងអ្នកធ្វើ ទោះជាមិនមានអ្នកដទៃដឹងក៏ដោយបើទទួលទានអ្វី​អំពី​អ្នកឲ្យ ធ្វើឲ្យម្ចាស់ទានបានបុណ្យតិច អាចជាចោរលួចរបស់ប្រេតទៀតផង ព្រោះប្រេត​មិន​បានទទួលទាន ដែលញាតិឧទ្ទិសឲ្យដោយសារ​បដិគ្គាហកៈគឺអ្នកទទួលទ្រុស្តសីល ។ សៀវភៅ សិក្សាព្រះសូត្រភាគ១២ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

មានរឿងរ៉ាវនៃជីវិតឲ្យយើងសិក្សាយល់ដឹង ដូចជាកាលមុន យើងកើតទុក្ខខ្លាំងណាស់ យំសោកបោកខ្លួនតែឥឡូវនេះ យើងអាចសើចបាន ញញឹមបាន គ្រាន់តែនៅនឹក​ឃើញ​ម្ដងៗ ទោះជានឹកឃើញហើយក៏ធូរស្រាលដែរមិនតានតឹងធ្ងន់ធ្ងរដូចមុននោះឡើយ និងមានរឿងរ៉ាវកើតទុក្ខផ្សេងៗ ទៀតច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ណាស់ដែលក្រោយ​មក​បានក្លាយទៅជារឿងល្អសម្រាប់ជីវិតទៅវិញដូចជានាងឥសិទាសីនាងបដាចារា កិសា​គោតមី កុណ្ឌលកេសី អភយរាជកុមារ និងសន្តតិមហាមាត្យជាដើម ។ សៀវភៅ សិក្សាព្រះសូត្រភាគ១២ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

អ្នកមានចិត្តអប់រំដោយធម៌មេត្តា រមែងទទួលយកបាននូវការខ្វះខាតរបស់អ្នកដទៃ ដោយការឲ្យអភ័យ ដើម្បីសេចក្ដីសុខដល់អ្នកដទៃទាំងអស់នោះ ។ ផ្ទុយអំពីមេត្តាធម៌ លោភៈគិតចង់បានអ្វី ៗ អំពីអ្នកដទៃដើម្បីខ្លួនឯង ចង់បានតែអ្វី ៗ ដែលខ្លួនឯងពេញ​ចិត្តប៉ុណ្ណោះ មិនអនុគ្រោះ មិនឲ្យអភ័យដល់ការខ្វះខាតរបស់អ្នកដទៃឡើយ ។ លោភៈ មានការហួងហែងថាជារបស់ខ្លួន ជាបច្ច័យនាំឲ្យមានការឈ្លោះប្រកែក ទាស់​ទែង និងសេចក្ដីទុក្ខសោក ចំណែកមេត្តាធម៌ប្រាសចាកការជាប់ជំពាក់ មិនប្រជែង​ដណ្ដើមអ្វី ៗ អំពីអ្នកដទៃឡើយ ។ សៀវភៅ សិក្សាព្រះសូត្រភាគ១២ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ