បុព្វន្តកប្បិកទិដ្ឋិ ១៨ (ទិដ្ឋិអាស្រ័យខន្ធក្នុងអតីត) សស្សតវាទ ៤ (ទិដ្ឋិដែលយល់ថាខ្លួននិងលោកជាសភាវៈទៀង) ១.សស្សតទិដ្ឋិ សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួកបានចេតោសមាធិ អាចរឭកនូវខន្ធបាន ១ ជាតិខ្លះ ។ល។ ច្រើនសែនជាតិខ្លះ ហើយបញ្ញត្តនូវខ្លួននិងលោកថា ទៀង ។ ២. សស្សតទិដ្ឋិ សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួកបានចេតោសមាធិ អាចរឭកនូវខន្ធបាន ១ សំវដ្តវិវដ្តកប្បខ្លះ ២ សំវដ្តវិវដ្តកប្បខ្លះ ៣ សំវដ្តវិវដ្តកប្បខ្លះ ៤ សំវដ្តវិវដ្តកប្ប ខ្លះ ៥ សំវដ្តវិវដ្តកប្បខ្លះ ១០ សំវដ្តវិវដ្តកប្បខ្លះ ហើយបញ្ញត្តនូវខ្លួននិងលោកថា ទៀង ។ ៣. សស្សតទិដ្ឋិ សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួកបានចេតោសមាធិ អាចរឭកនូវខន្ធបាន ១០ សំវដ្តវិវដ្តកប្បខ្លះ ២០ សំវដ្តវិវដ្តកប្បខ្លះ ៣០ សំវដ្តវិវដ្តកប្បខ្លះ ៤០ សំវដ្តវិវដ្តកប្បខ្លះ ហើយបញ្ញត្តនូវខ្លួននិងលោកថា ទៀង ។ ៤. សស្សតទិដ្ឋិ សមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកមានសេចក្តីត្រិះរិះពិចារណាជាប្រក្រតី បុគ្គល នោះពោលនូវ ពាក្យដែលខ្លួនស្រាវជ្រាវបានមកដោយសេចក្តីត្រិះរិះ ដែលខ្លួនស្ទាប់ស្ទង់ ដោយការពិចារណា ជាពាក្យកើតមានដោយប្រាជ្ញារបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះថា ខ្លួននិងលោកជាសភាវៈ ទៀង ។ ឯកច្ចសស្សតវាទ ៤ (ទិដ្ឋិដែលយល់ថាខ្លួននិងលោកជាសភាវៈទៀងខ្លះ មិនទៀងខ្លះ) ៥.ឯកច្ចសស្សតឯកច្ចអសស្សតទិដ្ឋិ ដោយសមណព្រាហ្មណ៍ដែលបាននូវចេតោសមាធិ ហើយរលឹកនូវខន្ធបានត្រឹមកំណើតកើតជាព្រហ្មបរិវាររបស់ព្រហ្មមួយ ហើយយល់ថា ព្រហ្មដ៏ចម្រើនណាជាមហាព្រហ្ម គ្របសង្កត់ (លើព្រហ្មឯទៀត) ព្រហ្មឯទៀតមិនអាច គ្របសង្កត់លើបាន ជាអ្នកឃើញហេតុសព្វគ្រប់ ជាអ្នកធ្វើជនទាំងពួងឲ្យលុះក្នុងអំណាច ខ្លួន ជាឥស្សរៈ (ក្នុងលោក) ជាអ្នកសាងលោក តាក់តែងលោក ជាចម្បង (ជាងសត្វលោក) ជាអ្នកបញ្ញត្តលោក ជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ ជាបិតាពួកភូតនិងពួកភព្យៈ យើងទាំងឡាយ ដែល ព្រហ្មដ៏ចម្រើនណា បានតាក់តែងហើយ ព្រហ្មនោះឯងជាអ្នកទៀងទាត់ ឋិតថេរ មាន សភាពមិនប្រែប្រួល ទាំងឋិតនៅស្មើដោយសស្សតិវត្ថុ ។ ឯពួកយើងដែលព្រហ្មដ៏ចម្រើន នោះ បានតាក់តែងហើយ យើងទាំងនោះ ជាអ្នកមិនទៀងទាត់ទេ មានអាយុខ្លី មានកិរិយា ច្យុតិទៅវិញជាធម្មតា ទើបបានមកកាន់អត្តភាពជាមនុស្សនេះ ។ ៦. ឯកច្ចសស្សតឯកច្ចអសស្សតទិដ្ឋិ ដោយសមណព្រាហ្មណ៍ដែលបាននូវចេតោសមាធិ ហើយរលឹកនូវខន្ធបានត្រឹមកំណើតកើតជាពួកទេវតាឈ្មោះ ខិឌ្ឌាបទោសិកា (អ្នក វិនាសខ្លួនព្រោះល្បែង) ហើយយល់ថា ពួកទេវតាណាមិនវិនាសខ្លួនព្រោះល្បែង ពួកទេវតា នោះ ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងល្បែងលេងសើច ត្រេកត្រអាលជាធម្មតា ហួស វេលាឡើយ ។ កាលបើពួកទេវតានោះ មិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងល្បែងលេងសើច ត្រេកត្រអាលជាធម្មតា ហួសវេលាហើយ ស្មារតីមិនភ្លេចវង្វេងឡើយ ។ ទេវតាទាំងនោះ មិនច្យុតចាកពួកទេវតានោះ ព្រោះមិនភ្លេចស្មារតីជាអ្នកទៀងទាត់ ឋិតថេរ មានសភាព មិនប្រែប្រួល ទាំងឋិតនៅស្មើដោយសស្សតិវត្ថុ ។ ឯយើងទាំងឡាយណា ជាអ្នកវិនាសខ្លួន ព្រោះល្បែង យើងទាំងនោះ ជាអ្នកមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងល្បែងលេងសើច ត្រេកត្រអាល ជាធម្មតា ហួសវេលា ។ កាលបើយើងទាំងឡាយ មានសេចក្ដីខ្វល់ខ្វាយក្នុងល្បែងលេងសើច ត្រេកត្រអាល ជាធម្មតា ហួសវេលាហើយ ស្មារតីក៏ភ្លេចវង្វេងទៅ ។ ព្រោះតែភ្លេចស្មារតី យ៉ាងនេះឯង យើងទាំងឡាយដែលច្យុតចាកពួកទេវតានោះយ៉ាងនេះ ព្រោះវង្វេងស្មារតី ជាអ្នកមិន ទៀងទាត់ មានអាយុក៏ខ្លី មានកិរិយាច្យុតិជាធម្មតា ទើបបានមកកាន់អត្តភាពជា មនុស្សនេះ ។ ៧.ឯកច្ចសស្សតឯកច្ចអសស្សតទិដ្ឋិ ដោយសមណព្រាហ្មណ៍ដែលបាននូវចេតោសមាធិ ហើយរលឹកនូវខន្ធបានត្រឹមកំណើតកើតជាពួកទេវតាឈ្មោះ មនោបទោសិកា (អ្នក វិនាសខ្លួនព្រោះទោសៈ) ហើយយល់ថា ពួកទេវតាណា មិនបានវិនាស ព្រោះចិត្តប្រទូស្ត ពួកទេវតានោះ មិនសម្លឹងរំពៃនូវគ្នានឹងគ្នាហួសវេលា ។ កាលបើពួកទេវតានោះ មិនសម្លឹងរំពៃនូវគ្នានឹងគ្នា ហួសវេលាហើយ ក៏មិនធ្វើចិត្តឲ្យប្រទូស្តគ្នាឡើយ ។ លុះពួកទេវតានោះ មានចិត្តមិនបានប្រទូស្តគ្នានឹងគ្នាហើយ ក៏មិនលំបាកកាយមិនលំបាកចិត្តឡើយ ។ ទេវតាទាំងនោះ មិនបានច្យុតចាកពួកទេវតានោះទេ ជាអ្នកទៀងទាត់ ឋិតថេរ មានសភាពមិន ប្រែប្រួលឡើយ នឹងឋិតនៅស្មើដោយសស្សតិវត្ថុ ។ ចំណែកខាងយើង ដែលជាអ្នកវិនាស ខ្លួនព្រោះចិត្តប្រទូស្ត យើងទាំងនោះសម្លឹងរំពៃគ្នានឹងគ្នាហួសវេលា ។ យើងទាំងឡាយនោះ កាលសម្លឹងរំពៃនូវគ្នានឹងគ្នាហួសវេលាហើយ ក៏ធ្វើចិត្តឲ្យប្រទូស្តគ្នានឹងគ្នា ។ លុះយើង ទាំងឡាយនោះ មានចិត្តប្រទូស្តគ្នានឹងគ្នាហើយ ក៏លំបាកកាយ លំបាកចិត្ត ។ យើង ទាំងឡាយដែលច្យុតចាកពួកទេវតានោះយ៉ាងនេះ ហើយ ជាអ្នកមិនទៀងទាត់ មានអាយុខ្លី មានកិរិយាច្យុតិជាធម្មតា ទើបបានមកកាន់ អត្តភាពជាមនុស្សនេះ ។ ៨.ឯកច្ចសស្សតឯកច្ចអសស្សតទិដ្ឋិ ដោយសមណព្រាហ្មណ៍ ដែលមានសេចក្តីត្រិះរិះ ពិចារណាជាប្រក្រតី សមណព្រាហ្មណ៍នោះក៏ពោល នូវពាក្យដែលខ្លួនស្រាវជ្រាវបានមក ដោយសេចក្តីត្រិះរិះ ដែលខ្លួនស្ទាបស្ទង់ដោយការពិចារណា ជាពាក្យកើតមានដោយប្រាជ្ញា របស់ខ្លួនយ៉ាងនេះថា ធម្មជាតណាដែលហៅថា ភ្នែកខ្លះ ត្រចៀកខ្លះ ច្រមុះខ្លះ អណ្តាតខ្លះ កាយខ្លះ (ធម្មជាតនោះ) គឺខ្លួននេះឯង ជាសភាវៈមិនទៀងទាត់ មិនឋិតថេរ តែងប្រែប្រួល ជាធម្មតា ។ មួយវិញទៀត ធម្មជាត ណាដែលគេហៅថា ចិត្តក្តី មនោក្តី វិញ្ញាណក្តី (ធម្មជាត នោះ) គឺខ្លួននេះឯង ជាសភាវៈ ទៀងទាត់ ឋិតថេរ មិនប្រែប្រួលជាធម្មតា នឹងឋិតនៅស្មើ ដោយសស្សតិវត្ថុ ។ អន្តានន្តិកទិដ្ឋិ ៤ (ទិដ្ឋិដែលយល់ថា លោកមានទីបំផុតខ្លះ មិនមានទីបំផុតខ្លះ) ៩. អន្តសញ្ញីទិដ្ឋិ សមណព្រាហ្មណ៍ដែលបាននូវចេតោសមាធិ ហើយមានសេចក្តី​សម្គាល់​ថា លោកមានទីបំផុត សមណព្រាហ្មណ៍នោះក៏និយាយពាក្យយ៉ាងនេះថា លោក​នេះ​មានទី បំផុត មានផ្លូវជុំវិញ គឺមូលជុំវិញ ។ ១០. អនន្តសញ្ញីទិដ្ឋិ សមណព្រាហ្មណ៍ដែលបាននូវចេតោសមាធិ ហើយក៏មានសេចក្តី​សម្គាល់​ថា លោកមិនមានទីបំផុត ។ ១១.អន្តសញ្ញីអនន្តសញ្ញីទិដ្ឋិ សមណព្រាហ្មណ៍ដែលបាននូវចេតោសមាធិ ហើយក៏មាន សេចក្តីសម្គាល់ថា លោកមានទីបំផុត ក្នុងទិសខាងលើនិងទិសខាងក្រោម មានសេចក្តីសម្គាល់ថា លោកមិនមានទីបំផុត ក្នុងទិសទទឹង (ទិសទាំង៨) ។ ១២.នេវាយំ លោកោ អន្តវា ន បនានន្តោទិដ្ឋិ សមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកមានសេចក្តីត្រិះរិះ ពិចារណាជាប្រក្រតី សមណព្រាហ្មណ៍នោះក៏និយាយ ពាក្យដែលខ្លួនស្រាវជ្រាវបានមក ដោយសេចក្តីត្រិះរិះ ដែលខ្លួនស្ទាបស្ទង់ដោយការពិចារណា ជាពាក្យដែលកើតមាន ដោយប្រាជ្ញារបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះថា លោកនេះមានទីបំផុត ក៏មិនមែន មិនមានទីបំផុត ក៏មិនមែន ។ អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិ ៤ (ទិដ្ឋិដែលបោះវាចាបោះសម្ដី មិនឲ្យស្លាប់ពាក្យ) ១៣.សមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកមិនចេះដឹង ព្រោះខ្លាចមុសាវាទ ព្រោះខ្ពើម មុសាវាទ កាលបើមានអ្នកណាមួយ សាកសួរប្រស្នាក្នុងកុសល និងអកុសលនោះៗ ក៏ដល់នូវការ​បោះ​វាចា បោះសម្ដី មិនឲ្យស្លាប់ពាក្យថា សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា យ៉ាងនេះក៏មិន​មែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា យ៉ាងនោះក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ ឃើញរបស់​ខ្ញុំ​ថា យ៉ាងដទៃ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញ របស់ខ្ញុំថា មិនមែនក៏ទេ ។ សេច​ក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា មិនមែនក៏ទេ ក៏មិនមែនដែរ ។ ១៤.សមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកមិនចេះដឹង ព្រោះខ្ពើមឧបាទាន (ឆន្ទៈក្តី រាគៈក្តី ទោសៈ​ក្តី​ បដិឃៈក្តី) កាលបើមានអ្នកណាមួយ សួរប្រស្នាក្នុងកុសលនិងអកុសល នោះៗ ក៏ដល់​នូវការបោះវាចាបោះសម្ដី មិនឲ្យស្លាប់ពាក្យថា សេចក្តីយល់ឃើញនៃខ្ញុំថា យ៉ាងនេះ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញនៃខ្ញុំថា យ៉ាងនោះក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ ឃើញ​របស់ខ្ញុំថា យ៉ាងដទៃ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថាមិនមែនក៏ទេ ។ សេចក្តី​យល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា មិនមែនក៏ទេ ក៏មិនមែនដែរ ។ ១៥.សមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកមិនចេះដឹង ព្រោះខ្លាចពាក្យសួរដេញដោល ព្រោះធុញ​ថប់​នឹង​ពាក្យសួរដេញដោល កាលបើមានអ្នកណាមួយ សាកសួរប្រស្នា ក្នុងកុសលនិងអកុសលនោះៗ ហើយក៏ដល់នូវការបោះវាចា បោះសម្ដី មិនឲ្យស្លាប់ពាក្យថា សេចក្តីយល់ ឃើញរបស់ខ្ញុំថា យ៉ាងនេះ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា យ៉ាង នោះ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា យ៉ាងដទៃ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញ របស់ខ្ញុំថា មិនមែនក៏ទេ ។ សេចក្តីយល់ ឃើញរបស់ខ្ញុំថា មិនមែនក៏ទេ ក៏មិនមែនដែរ ។ ១៦.សមណព្រាហ្មណ៍ ជាមនុស្សមានប្រាជ្ញាទន់ ជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ ។ បុគ្គល នោះឯងហេតុតែមានប្រាជ្ញាទន់ ហេតុតែល្ងង់ខ្លៅ កាលបើមានអ្នកណាមួយ សាក សួរប្រស្នាក្នុង កុសលនិងអកុសលនោះៗ ហើយក៏ដល់នូវការបោះវាចា បោះសម្ដីមិនឲ្យស្លាប់ពាក្យថា បើអ្នកសួរខ្ញុំថា លោកខាងមុខមានឬទេ បើសេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំយ៉ាង នេះថា លោកខាងមុខមាន ខ្ញុំនឹងមិនអះអាងដល់អ្នកថា លោកខាងមុខមាន (ម្តេចបាន) សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថាយ៉ាងនេះក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា យ៉ាងនោះ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា យ៉ាងដទៃ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញ របស់ខ្ញុំថា មិនមែនក៏ទេ ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា មិនមែនក៏ទេ ក៏មិនមែនដែរ ។ បើអ្នកសួរខ្ញុំថា លោកខាងមុខមិនមានឬ ។បេ។ លោកខាងមុខមានខ្លះ មិនមានខ្លះឬ ។ លោកខាងមុខមានក៏មិនមែន មិនមានក៏មិនមែនឬ ។ សត្វទាំងឡាយ ដែលមានកំណើត ជាឧបបាតិកៈមានឬ ។ សត្វទាំងឡាយ ដែលជាឧបបាតិកៈមិនមានឬ ។ សត្វទាំងឡាយ ដែលជាឧបបាតិកៈមានខ្លះ មិនមានខ្លះឬ ។ សត្វទាំងឡាយ ដែលជាឧបបាតិកៈមាន ក៏មិនមែន មិនមានក៏មិនមែនឬ ។ ផលវិបាករបស់កម្មទាំងឡាយ ដែលសត្វធ្វើល្អនិងអាក្រក់មានឬ ។ ផលវិបាករបស់កម្មទាំង​ឡាយ​ ដែលសត្វធ្វើល្អនិងអាក្រក់មិនមានឬ ។ ផលវិបាករបស់កម្មទាំងឡាយ ដែលសត្វ​ធ្វើល្អនឹងធ្វើអាក្រក់មានខ្លះ មិនមានខ្លះឬ ។ ផលវិបាករបស់កម្មទាំងឡាយ ដែលសត្វ​ធ្វើល្អនិងធ្វើអាក្រក់មានក៏មិនមែន មិនមានក៏មិនមែនឬ ។ សត្វលុះរំលាងខន្ធទៅ ខាង​មុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ កើតទៀតឬ ។ សត្វលុះរំលាងខន្ធទៅ ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ មិនកើតទៀតឬ ។ សត្វលុះរំលាងខន្ធទៅ ខាងមុខ អំពីសេចក្តីស្លាប់ កើតទៀតខ្លះ មិនកើតទៀតខ្លះឬ ។ សត្វលុះរំលាងខន្ធទៅ ខាងមុខអំពី សេចក្តីស្លាប់ កើតទៀត ក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិនមែនឬ ។ បើសេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំនឹងមានដូច្នេះថា សត្វលុះរំលាងខន្ធទៅខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ កើតទៀត ក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិនមែន ខ្ញុំនឹងមិនអះអាង ដល់អ្នកថា សត្វលុះរំលាងខន្ធទៅខាង មុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ កើតទៀតក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិនមែន (ម្តេចបាន) សេចក្តីយល់ ឃើញរបស់ខ្ញុំថាយ៉ាងនេះ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថាយ៉ាងនោះ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា យ៉ាងដទៃ ក៏មិនមែន ។ សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំថា មិនមែនក៏ទេ ។ សេចក្តីយល់ ឃើញរបស់ខ្ញុំថា មិនមែនទេ ក៏មិនមែនដែរ ។ អធិច្ចសមុប្បន្នទិដ្ឋិ ២ (ទិដ្ឋិដែលបញ្ញត្តនូវខ្លួននិងលោកថា កើតឡើងដោយឥតហេតុ) ១៧.អធិច្ចសមុប្បន្នោ អត្តា ច លោកោ ច សត្វដែលច្យុតពីអសញ្ញីភពមកកើតក្នុងមនុស្សលោក ហើយចេញសាងផ្នួសហើយបាននូវចេតោសមាធិ តាមបែបផែន (នៃចិត្ត​របស់យោគី) កាលបើចិត្តតាំងនៅខ្ជាប់ខ្ជួនហើយ ក៏រឭកបានកំណត់ត្រឹមកាលដែលខ្លួន​មានសញ្ញាកើត ឡើង មិនបានរឭកហួសអំពីកំណត់នោះឡើយ ។ បុគ្គលនោះពោល​យ៉ាងនេះថា ខ្លួននិង លោកកើតឡើយដោយឥតហេតុ ។ ១៨.អធិច្ចសមុប្បន្នោ អត្តា ច លោកោ ច សមណព្រាហ្មណ៍ ជាអ្នកមានសេចក្តីត្រិះរិះ ពិចារណាជាប្រក្រតី បុគ្គលនោះក៏និយាយពាក្យ ដែលខ្លួនស្រាវជ្រាវបានមកដោយសេចក្តី ត្រិះរិះ ដែលខ្លួនស្ទាបស្ទង់ដោយការពិចារណា ជាពាក្យកើតមានដោយបញ្ញា របស់​ខ្លួនយ៉ាង នេះថា ខ្លួននិងលោកកើតឡើងដោយឥតហេតុ ។ អបរន្តកប្បិកទិដ្ឋិ ៤៤ (ទិដ្ឋិអាស្រ័យខន្ធក្នុងអនាគត) ឧទ្ធមាឃតនទិដ្ឋិ ជាសញ្ញីវាទ ១៦ (ទិដ្ឋិដែលបញ្ញត្តនូវខ្លួនថាមានសញ្ញាខាងមុខអំពី សេចក្តីស្លាប់) ១៩.រូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា សញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ បញ្ញត្តនូវខ្លួននោះថា ខ្លួនមានរូប តែមិនមានរោគ គឺទៀង មានសញ្ញាខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ ។ ២០.អរូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា សញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ បញ្ញត្តនូវខ្លួននោះថា ខ្លួនមិនមានរូប ទាំងមិនមានរោគ មានសញ្ញាខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ ។ ២១.រូបី ច អរូបី ច អត្តា ហោតិ ។បេ។ បញ្ញត្តនូវខ្លួននោះថា ខ្លួនមានរូបខ្លះ មិនមានរូបខ្លះ ក៏មាន ។បេ។ ២២. នេវរូបី នារូបី អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានរូបក៏មិនមែន មិនមានរូប ក៏មិនមែនក៏មាន ។បេ។ ២៣. អន្តវា អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានទីបំផុតក៏មាន ។បេ។ ២៤. អនន្តវា អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមិនមានទីបំផុតក៏មាន ។បេ។ ២៥. អន្តវា ច អនន្តវា ច អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានទីបំផុតខ្លះ មិនមានទីបំផុត ខ្លះក៏មាន ។បេ។ ២៦. នេវន្តវា នានន្តវា អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានទីបំផុតក៏មិនមែន មិនមានទីបំផុតក៏មិនមែនក៏មាន ។បេ។ ២៧. ឯកត្តសញ្ញី អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានសញ្ញា ដូចគ្នាក៏មាន ។បេ។ ២៨.នានត្តសញ្ញី អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានសញ្ញាផ្សេងគ្នាក៏មាន ។បេ។ ២៩.បរិត្តសញ្ញី អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានសញ្ញាយ៉ាងតិចក៏មាន ។បេ។ ៣០.អប្បមាណសញ្ញី អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានសញ្ញានឹងប្រមាណមិនបានក៏មាន ។បេ។ ៣១.ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានសេចក្តីសុខតែម្យ៉ាងក៏មាន ។បេ។ ៣២.ឯកន្តទុក្ខី អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួន មានទុក្ខតែម្យ៉ាងក៏មាន ។បេ។ ៣៣. សុខទុក្ខី អត្តា ហោតិ ។បេ។ ខ្លួនមានសុខនិងទុក្ខច្រឡំគ្នាក៏មាន ។បេ។ ៣៤.អទុក្ខមសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា សញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ ខ្លួនមិនមានទុក្ខ មិនមានសុខទាំងមិនមានរោគមានសញ្ញា ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ក៏មាន ។ ឧទ្ធមាឃតនទិដ្ឋិ ជាអសញ្ញីវាទ ៨ (ទិដ្ឋិដែលបញ្ញត្តនូវខ្លួនថាមិនមានសញ្ញាខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់) ៣៥.រូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា អសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ បញ្ញត្តនូវខ្លួននោះថា ខ្លួនមានរូប ទាំងមិនមានរោគ មិនមានសញ្ញាខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ ។ ៣៦. អរូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា អសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ បញ្ញត្តនូវខ្លួននោះថា ខ្លួនមិនមានរូប ទាំងមិនមានរោគ មិនមានសញ្ញាខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ ។ ៣៧.រូបី ច អរូបី ច អត្តា ហោតិ ។បេ។ បញ្ញត្តនូវខ្លួននោះថា ខ្លួនមានរូបខ្លះ មិនមានរូបខ្លះក៏មាន ។បេ។ ៣៨.នេវរូបី នារូបី អត្តា ហោតិ…ខ្លួនមានរូបក៏មិន មែន មិនមានរូបក៏មិនមែនក៏មាន... ៣៩.អន្តវា អត្តា ហោតិ…ខ្លួនមានទីបំផុតក៏មាន... ៤០.អនន្តវា អត្តា ហោតិ…ខ្លួនមិនមានទីបំផុតក៏មាន... ៤១. អន្តវា ច អនន្តវា ច អត្តា ហោតិ… ខ្លួនមានទីបំផុតខ្លះ មិនមានទីបំផុតខ្លះក៏មាន... ៤២.នេវន្តវា នានន្តវា អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា អសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ ខ្លួនមានទីបំផុតក៏មិនមែន មិនមានទីបំផុតក៏មិនមែន តែមិនមានរោគ មិនមានសញ្ញាខាងមុខអំពី សេចក្តីស្លាប់ ។ ឧទ្ធមាឃតនទិដ្ឋិ ជានេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទ ៨ (ទិដ្ឋិដែលបញ្ញត្តនូវខ្លួនថាមានសញ្ញាក៏មិនមែន មិនមានសញ្ញា ក៏មិនមែន គឺមានសញ្ញាដ៏ល្អិត ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ ) ៤៣. រូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ បញ្ញត្តនូវខ្លួននោះថា ខ្លួនមានរូប តែមិនមាន រោគ មានសញ្ញាក៏មិនមែន មិនមានសញ្ញាក៏មិនមែន ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ ។ ៤៤. អរូបី អត្តា ហោតិ ។បេ។ បញ្ញត្តនូវខ្លួននោះថា ខ្លួនមិនមានរូបក៏មាន ។បេ។ ៤៥.រូបី ច អរូបី ច អត្តា ហោតិ… ខ្លួនមានរូបខ្លះ មិនមានរូបខ្លះក៏មាន... ៤៦.នេវរូបី នារូបី អត្តា ហោតិ… ខ្លួនមានរូបក៏មិនមែន មិនមានរូបក៏មិនមែនក៏មាន... ៤៧. អន្តវា អត្តា ហោតិ… ខ្លួនមានទីបំផុតក៏មាន ... ៤៨.អនន្តវា អត្តា ហោតិ… ខ្លួនមិនមាន ទីបំផុតក៏មាន... ៤៩. អន្តវា ច អនន្តវា ច អត្តា ហោតិ… ខ្លួនមានទីបំផុតខ្លះ មិនមានទីបំផុតខ្លះក៏មាន... ៥០.នេវន្តវា នានន្តវា អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ ខ្លួនមានទីបំផុតក៏មិនមែន មិនមានទីបំផុតក៏មិនមែន តែមិនមានរោគ មានសញ្ញាក៏មិនមែន មិនមានសញ្ញាក៏មិនមែន ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ ។ ឧច្ឆេទវាទ ៧ (ទិដ្ឋិដែលបញ្ញត្តនូវការដាច់សូន្យ នូវសេចក្តីវិនាស នូវសេចក្តីមិនកើតទៀត នៃសត្វដែលមាននៅ) ៥១.សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួកយល់ថា ខ្លួននេះមានរូបប្រកប ដោយមហាភូតរូប ៤ កើតអំពីមាតាបិតា លុះកាយបែកធ្លាយទៅកាលណា រមែងដាច់សូន្យ រមែងវិនាស ខាងមុខអំពី សេចក្តីស្លាប់ទៅ រមែងមិនមាន ។ ៥២.សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួកយល់ថា មានខ្លួនដទៃទៀត មានរូបជាទិព្វ ជាកាមាវចរ ទេវតា (ត្រាច់ទៅក្នុងកាមភព) មានកវឡិង្ការាហារជាចំណី អ្នកមិនដឹងមិនឃើញនូវខ្លួននោះឡើយ ឯខ្ញុំទើបដឹងទើបឃើញនូវខ្លួននោះ នែអ្នកដ៏ចម្រើន ខ្លួននោះឯង លុះមានកាយបែកធ្លាយទៅកាលណា រមែងដាច់សូន្យ រមែងវិនាសខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ទៅ មិនកើតទៀតទេ ។ ៥៣.សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួកយល់ថា មានខ្លួនដទៃទៀត មានរូបជាទិព្វ សម្រេចដោយឈានចិត្ត មានអវយវៈធំតូចគ្រប់សព្វ មានឥន្ទ្រិយមិនថោកទាប គឺមានឥន្ទ្រិយពេញលេញ អ្នកមិនដឹង មិនឃើញនូវខ្លួននោះឡើយ ឯខ្ញុំទើបដឹង ទើបឃើញនូវខ្លួននោះ នែអ្នកដ៏ចម្រើន ខ្លួននោះឯង លុះកាយបែកធ្លាយទៅកាលណា រមែងដាច់សូន្យ រមែងវិនាស ខាងមុខអំពី សេចក្តីស្លាប់ទៅ មិនកើតទៀតទេ ។ ៥៤.សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួកយល់ថា មានខ្លួនដទៃដែលចូលទៅកាន់អាកាសា​នញ្ចាយ​តនភព មានអារម្មណ៍ថាអាកាសមិនមានទីបំផុតដូច្នេះ ព្រោះកន្លងនូវរូបសញ្ញា គឺសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូប ព្រោះអស់ទៅនៃបដិឃសញ្ញា គឺសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងអារម្មណ៍ ដែលជាទីខ្ទាំងខ្ទប់ចិត្ត ព្រោះមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តដល់នានត្តសញ្ញា គឺសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ដោយសព្វគ្រប់ អ្នកមិនដឹង មិនឃើញនូវខ្លួនណា ខ្ញុំទើបដឹង ទើបឃើញនូវខ្លួននោះ នែអ្នកដ៏ចម្រើន ខ្លួននោះឯង លុះកាយបែកធ្លាយទៅកាលណារមែងដាច់សូន្យ រមែងវិនាស ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ទៅ មិនកើតទៀតទេ ។ ៥៥.សមណព្រាហ្មណ៍ពួកមួយយល់ថា មានខ្លួនដទៃដែលកន្លងបង់នូវអាកាសា​នញ្ចាយតនជ្ឈាន ដោយសព្វគ្រប់ ហើយចូលទៅកាន់វិញ្ញាណញ្ចាយតនភព មានអារម្មណ៍​ថា វិញ្ញាណមិនមានទីបំផុតដូច្នេះ អ្នកមិនដឹង មិនឃើញនូវខ្លួនណា ខ្ញុំទើបដឹង ទើបឃើញនូវខ្លួននោះ នែអ្នកដ៏ចម្រើន ខ្លួននោះឯង លុះកាយបែកធ្លាយទៅកាល​ណា រមែងដាច់សូន្យ រមែងវិនាស ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ទៅ មិនកើតទៀតឡើយ ។ ៥៦.សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួកយល់ថា មានខ្លួនដទៃដែលកន្លងបង់នូវវិញ្ញាណ​ញ្ចាយតនៈដោយសព្វគ្រប់ ហើយចូលទៅកាន់អាកិញ្ចញ្ញាយតនភព មានអារម្មណ៍ថា អ្វី​តិចតួចក៏មិនមានដូច្នេះ អ្នកមិនដឹង មិនឃើញនូវខ្លួនណា ឯខ្ញុំទើបដឹង ទើបឃើញនូវ​ខ្លួននោះ នែអ្នកដ៏ចម្រើន ខ្លួននោះឯង លុះកាយបែកធ្លាយទៅកាលណា រមែងដាច់សូន្យ រមែងវិនាសខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ទៅ មិនកើតទៀតឡើយ ។ ៥៧.សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួកយល់ថា មានខ្លួនដទៃ ដែលកន្លងបង់នូវអាកិញ្ច​ញ្ញាយតនជ្ឈាន ដោយសព្វគ្រប់ ហើយចូលទៅកាន់នេវសញ្ញនាសញ្ញាយតនភព មានអារម្មណ៍​ថា នេះជា ធម្មជាតស្ងប់ នេះជាធម្មជាតឧត្តម អ្នកមិនដឹង មិនឃើញនូវខ្លួន​ណា ឯខ្ញុំទើបដឹង ទើប ឃើញនូវខ្លួននោះ នែអ្នកដ៏ចម្រើន ខ្លួននេះឯង លុះកាយបែកធ្លាយទៅកាលណា រមែង ដាច់សូន្យ រមែងវិនាស ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ មិនកើតទៀតឡើយ ។ ទិដ្ឋធម្មនិព្វានវាទ ៥ (ទិដ្ឋិដែលយល់ថា និព្វានគឺសេចក្តីរលត់ទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្ន) ៥៨.សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួក មានសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា កាលណាបើខ្លួននេះឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ឲ្យគេបម្រើដោយកាមគុណ ៥ ព្រោះហេតុមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ​ឯង​ ទើបខ្លួននេះឈ្មោះថាជាអត្តភាពដល់នូវព្រះនិព្វាន ក្នុងបច្ចុប្បន្នថាជាគុណជាតយ៉ាង​ក្រៃលែង ។ ៥៩.សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួក មានសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា កាលណាបានស្ងប់ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយហើយ បានស្ងប់ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយហើយ បានដល់បឋមជ្ឈាន ប្រកបដោយវិតក្កៈ វិចារៈ មានបីតិ និងសុខៈ កើតអំពីសេចក្តីស្ងាត់ ព្រោះ​ហេតុមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ទើបខ្លួននេះឈ្មោះថា បានដល់នូវព្រះនិព្វាន ក្នុងបច្ចុប្បន្ន​ថាជា គុណជាតយ៉ាងក្រៃលែង ។ ៦០. សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួក មានសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា កាលណាបើខ្លួននេះបានរម្ងាប់វិតក្កៈ និងវិចារៈអស់ហើយ ក៏បានដល់នូវទុតិយជ្ឈាន ជាធម្មជាត ច្បាស់ប្រាកដក្នុងខ្លួន មានសេចក្តីជ្រះថ្លាគឺសទ្ធា ជាសភាពនៃចិត្តដ៏ខ្ពស់ឯក មិនមានវិតក្កៈ មិនមានវិចារៈ មានតែបីតិនិងសុខៈកើតអំពីសមាធិ គឺបឋមជ្ឈាន ព្រោះហេតុមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ទើបខ្លួននេះឈ្មោះថាបានដល់នូវព្រះនិព្វាន ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ថាជាគុណជាតយ៉ាងក្រៃលែង ។ ៦១. សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួក មានសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា កាលណាបើខ្លួននេះ ប្រកបដោយឧបេក្ខាផង មានស្មារតីដឹងខ្លួនផង រមែងបានទទួលសុខដោយនាមកាយផង ព្រោះអស់ទៅនៃបីតិ ក៏បានដល់នូវតតិយជ្ឈាន ដែលព្រះអរិយៈទាំងឡាយប្រាប់ថា លោក អ្នកបានតតិយជ្ឈាននោះប្រកបដោយឧបេក្ខា មានស្មារតីនៅជាសុខដូច្នេះ ព្រោះហេតុមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ទើបខ្លួននេះឈ្មោះថា បានដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នថាជាគុណជាត យ៉ាងក្រៃលែង ។ ៦២.សមណព្រាហ្មណ៍មួយពួក មានសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា កាលណាបើខ្លួននេះបានលះបង់សុខផង លះបង់ទុក្ខផង មានសោមនស្សនិងទោមនស្សអស់ហើយក្នុងកាលមុន ហើយបានដល់នូវចតុត្ថជ្ឈាន មានអារម្មណ៍មិនមែនជាទុក្ខ មិនមែនជាសុខ គឺជាឧបេក្ខា មានសតិដ៏បរិសុទ្ធកើតអំពីឧបេក្ខាវេទនា ព្រោះហេតុមានប្រមាប៉ុណ្ណេះឯង ទើបខ្លួននេះឈ្មោះថា បានដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នថាជាគុណជាតយ៉ាងក្រៃលែង ។ (សុត្តន្តបិដក ទីឃនិកាយ សីលក្ខន្ធវគ្គ ព្រហ្មជាលសូត្រ) សរុបទិដ្ឋិ ៦២ + បុព្ពន្តកប្បិកទិដ្ឋិ ១៨ - ចត្តារោ សស្សតវាទា សស្សតវាទ ៤ - ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា ឯកច្ចសស្សតវាទ ៤ - ចត្តារោ អន្តានន្តិកា អន្តានន្តិកទិដ្ឋិ ៤ - ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា អមរាវិក្ខេបិកទិដ្ឋិ ៤ - ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា អធិច្ចសមុប្បន្និកទិដ្ឋិ ២ + អបរន្តកប្បិកទិដ្ឋិ ៤៤ - សោឡស សញ្ញីវាទា សញ្ញីវាទ ១៦ - អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា អសញ្ញីវាទ ៨ - អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទ ៨ - សត្ត ឧច្ឆេទវាទា ឧច្ឆេទវាទ ៧ - បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទ ៥ (រៀបរៀងដោយ ហួយ វ៉ាន់ថន) ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃសីល ដោយសារមានបរិស័ទមួយចំនួន នៅមានមន្ទិលរឿងអរុណរះ ដែលជារឿងទាក់ទងនឹង ការបដិបត្តិប្រចាំថ្ងៃ ខ្ញុំសូមលើកយកបញ្ហានេះ មកបរិយាយដូចតទៅ ។ យើងដឹងហើយថា ការយល់ដឹងត្រឹមត្រូវអំពីអរុណ គឺជារឿងសំខាន់បំផុត សម្រាប់ភិក្ខុ សាមណេរ ពីព្រោះ អរុណ មានទំនាក់ទំនងជាមួយ ព្រះវិន័យជាច្រើនប្រការ ដូចជា ពេលចេញពីវត្តក្នុងរដូវវស្សា ពេលដែលត្រូវចាប់ផ្ដើមបិណ្ឌបាត ឬឆាន់ចង្ហាន់បាន ពេលរក្សាវត្ត និងការ​រាប់រាត្រីរបស់ភិក្ខុ ដែលកំពុង​នៅបរិវាស និងប្រព្រឹត្តិមានត្ត ជាដើម ។ឯឧបាសក ឧបាសិកា ដែលសមាទានឧបោសថសីលជាដើម ក៏ត្រូវដឹងពីអរុណផងដែរ ។ តើអរុណគឺជាអ្វី? អរុណ គឺពន្លឺពណ៌ក្រហមស្លេក ដែលរះឡើងនៅទិសខាងកើត មុនពេលព្រះអាទិត្យរះ ។ ដូចមានបទបាឡី ក្នុងគម្ពីរអភិធានប្បទីបិកា គាថា ៦៥ និង ៩៧ ថា៖ «សូរស្សោទយតោ បុព្វុដ្ឋិតរំសិ សិយារុណោ» និង «អរុណោ កិញ្ចិរត្តោត្ថ» ហើយមានអធិប្បាយលម្អិត នៅក្នុងវិនយាលង្ការដីកា ត្រង់ការអធិប្បាយទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយកថា ភាគ១ ផងដែរ ។ ដូច្នេះ ការដែលនឹងដឹងថាអរុណរះនៅម៉ោងប៉ុន្មាននោះ ត្រូវតែសង្កេតទិសខាងកើតក្នុងពេលជិតភ្លឺរៀងរាល់ព្រឹក ប្រសិនបើឃើញពន្លឺពណ៌ក្រហមស្លេក នោះបង្ហាញថា អរុណបានរះឡើងហើយ។ សួរថា៖ ប្រសិនបើ ថ្ងៃនោះមានអ័ព្ទច្រើន ឬទីកន្លែងនោះ មានអគារជាដើម រាំងឃាំងរហូតមិនអាចមើលឃើញអរុណបាន តើត្រូវដឹងអរុណដោយរបៀបណា? ចម្លើយ៖ យើងអាចពិចារណាប៉ាន់ស្មានបាន គឺប្រសិនបើធ្លាប់បានមើលអរុណនៅថ្ងៃមុនៗមកហើយ នោះអរុណនៅថ្ងៃបន្តបន្ទាប់ក៏នឹងមិនឃ្លាតឆ្ងាយពីពេលដើមប៉ុន្មានដែរ (ប៉ុន្តែក្នុងរដូវនីមួយៗ ពេលវេលាអរុណរះអាចខុសគ្នាច្រើន គួរតែកំណត់ឲ្យបានល្អ)។ ក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ អាចស្វែងរកពេលវេលាដែលព្រះអាទិត្យរះ នៃថ្ងៃនីមួយៗបាន វិធីមើលថាអរុណរះនៅម៉ោងប៉ុន្មាន គឺត្រូវយកពេលវេលាដែលព្រះអាទិត្យរះនោះទៅដកប្រហែល ៤៨ នាទី។ នោះហើយគឺជាពេលដែលអរុណរះ ឧទាហរណ៍ ព្រះអាទិត្យរះនៅម៉ោង ៦:០០ ព្រឹក អរុណក៏នឹងរះនៅម៉ោង ៥:១២ ព្រឹក។ វិធីនេះបានយកមកពីគម្ពីរវិនយាលង្ការដីកា ដូចមានសាធកថា៖ យទិ បព្វតាទិនា បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ ហោតិ, យត្តកេន កាលេន វិវដ្ដដ្ឋានេ រត្តោភាសោ បញ្ញាយតិ, សូរិយមណ្ឌលស្ស ទិស្សនកាលតោ ឯកឃដិកាមត្តេន វា ទ្វិឃដិកាមត្តេន វា តត្តកំ កាលំ សល្លក្ខេត្វា ឥមស្មឹ កាលេ អរុណោ ភវេយ្យាតិ តក្កេត្វា កាតព្វំ។ ប្រែថា៖ ប្រសិនបើជាទីកន្លែងដែលត្រូវភ្នំជាដើមបិទបាំង ពន្លឺពណ៌ក្រហមនឹងបង្ហាញឲ្យឃើញនៅទីវាលបើកចំហ ដោយមានពេលវេលាប៉ុនណា គួរកំណត់ពេលវេលាប្រមាណនោះ ដោយដក​ថយ​ពី​ពេលដែលព្រះអាទិត្យរះប្រហែល ១ ឃដិកា ឬ ២ ឃដិកា (គឺប្រហែល ២៤ ឬ ៤៨ នាទី) រួចប៉ាន់ស្មានថា អរុណគួរតែរះក្នុងពេលនេះ គប្បីធ្វើកិច្ច(មានការរក្សាវត្តជាដើម) ។ ឃដិកា គឺរយៈពេលមួយដួសបាយពុះ ។ ១ ឃដិកា = ២៤ នាទី ដូច្នេះទើបបានប្រាប់ថា ត្រូវដកចេញ ៤៨ នាទី។ វិធីមើលអរុណ មានគោលអាងដូចដែលបានបង្ហាញនេះ សង្ឃឹមថានឹងជួយបន្ធូរបន្ថយការសង្ស័យ និងជួយឲ្យបាននូវគោលការណ៍ក្នុងការប្រព្រឹត្តិវិន័យបានត្រឹមត្រូវ សម្រាប់ភិក្ខុសាមណេរ ក៏ដូចជាឧបាសក ឧបាសិកា តទៅ។៚ ព្រះវិមលធម្មធារ៍ វជិរមេធី, ថ្ងៃ៤ ᧨ ᧰ គិម្ហរដូវ ឆ្នាំមមី អដ្ឋស័ក ព.ស.២៥៧០ / 22-07-2026 ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុក Dara Sou ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

អនុព្យញ្ជនៈ ៨០ ប្រការ មានដូចខាងក្រោមនេះគឺ៖ ផ្នែកព្រះហស្ត ព្រះបាទ និងការយាង (១ - ១៣) ១. ម្រាមព្រះហស្ត និងម្រាមព្រះបាទ មានសណ្ឋានរៀវតូចតាមលំដាប់។ ២. ម្រាមព្រះហស្ត និងម្រាមព្រះបាទ មានសណ្ឋានមូលក្លំល្អ។ ៣. ម្រាមព្រះហស្ត និងម្រាមព្រះបាទ មានសាច់ពេញបរិបូរ។ ៤. ព្រះនខា (ក្រចក) មានពណ៌ក្រហមទង់ដែងស្រស់ថ្លា។ ៥. ព្រះនខា មានសណ្ឋានងើបឡើងលើ (មិនកោងខុប)។ ៦. ព្រះនខា មានសភាពរលោងស្រិលស្អាត។ ៧. ព្រះកជើង និងភ្នែកគោន មានសាច់រុំលាក់កំបាំងមិនលេចចេញមកក្រៅ។ ៨. ព្រះបាទ មានផ្ទៃស្មើល្អ ពេលឈានជាន់ដីស្មើគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ។ ៩. ការយាង មានលំនាំស្រស់សង្ហាដូចសត្វដំរីសារ។ ១០. ការយាង មានលំនាំអង់អាចដូចសត្វសីហៈ។ ១១. ការយាង មានលំនាំស្រាលល្វតល្វន់ដូចសត្វហង្ស។ ១២. ការយាង មានលំនាំនឹងនរដូចសត្វឧសភៈ។ ១៣. ពេលយាង ព្រះអង្គតែងឈានព្រះបាទស្តាំទៅមុនជានិច្ច។ ផ្នែកព្រះកាយ និងសរីរាង្គទូទៅ (១៤ - ៤៩) ១៤. ព្រះជានុមណ្ឌល (រង្វង់ជង្គង់) គ្របដណ្ដប់ដោយសាច់ល្អបរិបូរ មិនលេចឆ្អឹង។ ១៥. ព្រះកាយ មានលក្ខណៈជាបុរសពេញលេញបរិបូរ។ ១៦. ព្រះនាភី (ផ្ចិត) មិនរាក់ពេក មិនជ្រៅពេក។ ១៧. ព្រះនាភី មានសាច់រលោងស្អាត។ ១៨. ព្រះនាភី មានរង្វង់មូលល្អ។ ១៩. ព្រះកាយ មានទម្រង់ពេញលេញ (មិនរួញ ឬស្វិត)។ ២០. ព្រះកាយ មានសាច់បរិបូរ។ ២១. ព្រះកាយ មានសាច់ស្អាតមិនគ្រើមសាច់។ ២២. ព្រះកាយ មានសណ្ឋានបែងចែកជាចំណែកៗសមសួនមិនទើសភ្នែក។ ២៣. ព្រះកាយ មិនមានមន្ទិលសៅហ្មង ឬស្លាកស្នាមឡើយ។ ២៤. ព្រះកាយ មានទ្រង់ទ្រាយមូលក្លំស័ក្តិសម។ ២៥. ព្រះកាយ មានភាពទន់ភ្លន់កក់ក្តៅ។ ២៦. ព្រះកាយ រលោងស្រិលជានិច្ច។ ២៧. ព្រះកាយ មានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ជាប្រក្រតី។ ២៨. ព្រះលោមា (រោម) មានពណ៌ខ្មៅស្និទ្ធ។ ២៩. ព្រះលោមា មានសភាពរលោង។ ៣០. ព្រះលោមា មានសរសៃតូចៗ មិនរឹង។ ៣១. ព្រះលោមា វិលជារង្វង់ទក្ខិណាវដ្ត (វិលស្តាំ) គ្រប់ៗសរសៃ។ ៣២. ព្រះកាយ មានសភាពសង្ហាដូចព្រះមហាលក្ខណៈនៃព្រះព្រហ្ម។ ៣៣. ព្រះកាយ មានសាច់ផុសឡើងល្អជាមណ្ឌល (ត្រង់សាច់ដុំប្រចាំកាយ)។ ៣៤. ព្រះកាយ មិនមានសាច់ផុយស្រួយ។ ៣៥. ព្រះកាយ មានសណ្ឋានសង្ហា មិនទាបមិនខ្ពស់។ ៣៦. ព្រះកាយ មានសភាពត្រង់សណ្តូក។ ៣៧. ព្រះកាយ បរិសុទ្ធស្អាត (មិនមានក្អែលកកកុញ)។ ៣៨. ព្រះកាយ មានសាច់ហាប់ណែន។ ៣៩. ខ្សែព្រះលោហិត (សរសៃឈាម) លាក់កំបាំងមិនលេចចេញប៉ោងមកក្រៅ។ ៤០. ព្រះលោហិត មានពណ៌ក្រហមស្រស់។ ៤១. ព្រះសាច់ មានសម្បុរដូចមាស។ ៤២. ព្រះកាយ មិនមានសាច់កកកុញហួសហេតុ។ ៤៣. ព្រះកាយ មានសម្បុររលោងមិនស្អិត។ ៤៤. ព្រះកាយ មានសាច់ទន់ល្មើយ។ ៤៥. ព្រះកាយ មានទម្រង់ល្អប្រពៃជុំវិញ។ ៤៦. ព្រះកាយ មានសាច់មិនយារធ្លាក់។ ៤៧. ព្រះអវយវៈតូចធំទាំងអស់ គឺសមសួនស៊ីចង្វាក់គ្នាទាំងអស់។ ៤៨. ព្រះកាយ មិនមានធូលី ឬក្អែលទុំជាប់។ ៤៩. ព្រះកាយ មានសភាពភ្លឺថ្លា មានពន្លឺ។ ផ្នែកព្រះភ័ក្ត្រ ព្រះសិរសា និងឥន្ទ្រិយ (៥០ - ៨០) ៥០. ព្រះហនុកា (ចង្កា) ទូលាយ។ ៥១. ព្រះភ័ក្ត្រ (មុខ) មានសណ្ឋានស្រស់បស់ដូចព្រះចន្ទពេញបូណ៌មី។ ៥២. ព្រះហនុកា ត្រង់ មិនវៀច។ ៥៣. ព្រះកាយ មានទម្រង់សមរម្យល្អមើលឥតខ្ចោះ។ ៥៤. ព្រះបាទ និងព្រះហស្ត មិនរួញ មិនក្ងិច។ ៥៥. ព្រះបាទ និងព្រះហស្ត មានសាច់ពេញបរិបូរ។ ៥៦. ព្រះបាទ និងព្រះហស្ត មានទម្រង់មូលក្លំ។ ៥៧. ព្រះបាទ និងព្រះហស្ត រលោង។ ៥៨. ព្រះបាទ និងព្រះហស្ត មិនមានសាច់គ្រើម។ ៥៩. ព្រះសិរសា មានសណ្ឋានដូចស៊ុមឆ័ត្រ។ ៦០. ព្រះសិរសា មានទម្រង់មូលក្លំសមសួន។ ៦១. ព្រះសិរសា មានភាពល្អបរិបូរគ្រប់ជ្រុង។ ៦២. ព្រះសិរសា មានទំហំនិងទ្រង់ទ្រាយសមរម្យ។ ៦៣. ព្រះនលាត (ថ្ងាស) ទូលាយ។ ៦៤. ព្រះនលាត រលោងស្អាត។ ៦៥. ព្រះនលាត មិនមានស្នាមជ្រីវជ្រួញ។ ៦៦. ព្រះនលាត មានទម្រង់សមរម្យស័ក្តិសម។ ៦૭. ព្រះភូមុកា (ចិញ្ចើម) មានពណ៌ខ្មៅ។ ៦៨. ព្រះភូមុកា ដុះប្រដេញគ្នាល្អឥតមានដាច់។ ៦៩. ព្រះភូមុកា មានសណ្ឋានកោងស្អាត (ដូចកន្ទុយក្ងោក)។ ៧០. ព្រះភូមុកា មិនក្រាស់ពេក ឬស្តើងពេក។ ៧១. ព្រះនេត្រ (ភ្នែក) រលោងមានទឹកដម។ ៧២. ព្រះនេត្រ មានពណ៌ខៀវស្រស់ (ដូចផ្កាឧប្បលខៀវ)។ ៧៣. ព្រះនេត្រ មិនមានមន្ទិលសៅហ្មងកកកុញ។ ៧៤. ព្រះនេត្រ មានរង្វង់មូលទូលាយ។ ៧៥. ព្រះនេត្រ មិនលៀនចេញមកក្រៅ។ ៧៦. ព្រះកាណ៌ (ត្រចៀក) មានសាច់ពេញ។ ៧៧. ព្រះកាណ៌ មានរង្វង់មូលសមរម្យ។ ៧៨. ព្រះកាណ៌ មានទំហំសមរម្យ។ ៧៩. ព្រះកាណ៌ មានសាច់ទន់។ ៨០. ព្រះកាណ៌ មានខ្សែលយចុះរលោងស្អាត។ ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកSoeun Rathna ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ក្នុងអដ្ឋកថាវិន័យ ៖ ភិក្ខុដែលចាំវស្សា (ក្នុងទីណាមួយ) គប្បីចាត់ចែងវិហារ (វត្តអារាម ទីសេនាសនៈឲ្យបានស្អាត) ហើយតម្កល់ទឹកឆាន់ ទឹកប្រើប្រាស់ទុក គប្បីធ្វើសាមីចិកម្ម មានការថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយជាដើមស្រេចហើយ គប្បីបញ្ចេញវាចាថា « ឥមស្មឹ វិហារេ ឥមំ តេមាសំ វស្សំ ឧបេមិ » ដូច្នេះ ។ ១- ភិក្ខុចូលវស្សាក្នុងវត្ត ត្រូវអធិដ្ឋានថា « ឥមស្មឹ វិហារេ ឥមំ តេមាសំ វស្សំ ឧបេមិ : អាត្មាអញ នៅចាំវស្សាអស់ ៣ ខែនេះ ក្នុងវត្តនេះ » ។ ២- ភិក្ខុចូលវស្សាក្នុងទីដទៃក្រៅពីវត្ត បើមានខ្ទម ត្រូវអធិដ្ឋានថា « ឥធ វស្សំ ឧបេមិ : អាត្មាអញ នៅចាំវស្សា ក្នុងទីនេះ »។ ៣- ភិក្ខុចូលវស្សាក្នុងទីអត់មានសេនាសនៈ ត្រូវធ្វើសេចក្តីអាល័យថា « ឥធ វស្សំ វសិស្សាមិ : អាត្មាអញ នៅចាំវស្សា ក្នុងទីនេះ » ព្រះពុទ្ធដ៏ឧត្តម ទ្រង់បញ្ញត្តិឲ្យភិក្ខុត្រូវតែចូលចាំវស្សា ថា ៖ « ន ភិក្ខវេ វស្សំ ឧបគន្ត្វា បុរិមំ វា តេមាសំ បច្ឆិមំ វា តេមាសំ អវសិត្វា ចារិកា បក្កមិតព្វា យោ បក្កមេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្ស »។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុចូលវស្សាហើយ មិននៅចាំបុរិមិកាវស្សាអស់ ៣ ខែ ឬបច្ឆិមិកាវស្សាអស់ ៣ ខែទេ មិនត្រូវ​ចៀស​ចេញទៅកាន់ចារិកឡើយ ភិក្ខុណាចៀសចេញទៅ (ភិក្ខុនោះ) ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ « ន ភិក្ខវេ វស្សំ ន ឧបគន្តព្វំ យោ ន ឧបគច្ឆេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្ស » ។ ម្នាលភិក្ខុទាំង​ឡាយ​ ភិក្ខុកុំមិនចូលវស្សា (គឺត្រូវតែចូលវស្សា) ភិក្ខុណាមិនចូលវស្សា (ភិក្ខុនោះ) ត្រូវអាបត្តិ​ទុក្កដ ។ « ន ភិក្ខវេ តទហុវស្សូបនាយិកាយ វស្សំ អនុបគន្តុកាមេន សញ្ចិច្ច អាវាសេ អតិក្កមិតព្វា យោ អតិក្កមេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្ស » ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុមិនប្រាថ្នា​នឹងចូលវស្សា ក៏ក្លែងដើរចេញពីអាវាសទៅក្នុងថ្ងៃចូលវស្សានោះ មិនបានទេ ភិក្ខុ​ណា​ដើរចេញទៅ (ភិក្ខុនោះ) ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ ( វិន័យបិដក លេខ ៧ ទំព័រ ៥) ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកPhuorng Sovann ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

តើ​សុរា​នេះ​មាន​តាំង​ពី​ពេល​ណា​មក? ទើប​មាន​រហូត​មក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ យើង​គ្រប់​គ្នា​ត្រូវ​គិត​ថា​កម្លាំង​សុរា​នេះ​ខ្លាំង​យ៉ាង​ណា? នៅ​ពេល​ដែល​បុគ្គល​ណា​ម្នាក់​បាន​ផឹក​តើ​ផ្ដល់​គុណ​សម្បត្តិ​ឬ​គុណ​វិបត្តិ​យ៉ាង​ណា​ដែរ?ទោះ​បី​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ​តាម​សាច់​រឿង​បាន​បញ្ជាក់​ថា​កាល​ណា​មនុស្ស​បាន​ផឹក​សុរា​ហើយ សុរា​នោះ​វា​នឹង​ផ្ដល់​ផល​មិន​ល្អ​ដល់​អ្នក​ផឹក​វិញពិសេស​មាន​ការ​ប្រមាទ​ច្រើន​ដូច​មាន​រឿង​តំណាល​ថា រឿង​ថ្មើរព្រៃ​ឈ្មោះសុរៈ កាល​ដែល​កន្លង​ទៅ​ហើយ​ព្រះបាទ​ព្រហ្មទត្ត​សោយរាជ្យ​សម្បត្តិ​ក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី។ សម័យ​កាល​នោះ​មាន​ថ្មើរ​ព្រៃ​ម្នាក់​ឈ្មោះសុរៈ​គាត់​បាន​ទៅព្រៃ​ហេមពាន្ត​ដើម្បី​ប្រកប​កិច្ចការ​ផ្សេងៗ ។ នៅ​​ព្រៃហេមពាន្ត​នោះ​មាន​ឈើ​មួយ​ដើម​កម្ពស់​មួយ​ជំហរ បែក​មែក​ជា​បី ក្នុង​ប្រឡោះ​ប្រគាប​ឈើ​នោះ​មាន​រណ្ដៅធំ​ប៉ុន​ពាង។ លុះ​ដល់​ធ្លាក់​ភ្លៀង​មក​ទឹក​ដក់​នៅ​ក្នុង​រណ្ដៅ​ធំៗ​នោះ​ថែម​ទាំង​មាន​ដើម​សម៉ កន្ទួតព្រៃ នឹង​ម្រេច​ជា​ដើម​ដុះ​ល្បែរ​ដើម​ឈើ​នោះ​ហើយ​ផ្លែ​ទាំង​នោះ​តែង​ជ្រុះ​ទៅ​ក្នុង​រណ្ដៅ​នោះ។ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​សត្វ​បក្សី​ទាំង​ឡាយ​តែង​ពាំ​ស្រូវ​សាលី​ទៅ​ទំស៊ី​ហើយ​ជ្រុះ​ទៅ​ក្នុង​រណ្ដៅ​នោះ​ទៀត។ ទឹក​ក្នុង​រណ្ដៅ​នោះ ក៏​មាន​ពណ៌​ក្រហម មាន​រស់​ជាតិ​ខ្លាំង​ដល់​ក្ដៅ​សត្វ​បក្សី​ទាំង​ឡាយ មាន​សេចក្ដី​ស្រេក​ឃ្លាន​បាន​ផឹក​ទឹក​នោះ​ក៏​ស្រវឹង បម្រះ​ននៀល​ដួល​ជ្រប់​នៅ​ទៀប​គល់​ឈើ​នោះ បន្តិច​ក៏​ស្រែក​កញ្ជ្រៀវ​ខ្ញៀវ​ខ្ញារ ហើរ​ចេញ​ទៅ​សូម្បី​សត្វ​កំប្រុក​ស្វា​កង្ហែន​ជាដើម ដែល​បាន​ផឹក​ទឹក​នោះ​ក៏​មាន​ទំនង​ដូចគ្នា​ដែរ។ ថ្មើរ​ព្រៃ​បាន​ឃើញ​ហើយ​ក៏​គិត​ថា​ទឹក​នេះ​មិន​មែន​ពុល​ទេ​បើ​ជា​ទឹក​ពុល​សត្វ ដែលផឹក​ទាំង​ប៉ុន្មាន​មុខ​ជា​ស្លាប់​អស់​ឥត​សល់​ហើយ​ក៏​ដង​ទឹក​ផឹក​ដរាប​ដល់​ស្រវឹង ហើយ​បង្កាត់​ភ្លើង​ចាប់​សត្វ​ដែល​ដួល​ជ្រប់​ក្រាប​ក្បែរ​គល់​ឈើ​សម្លាប់​បោក​អាំង​ស៊ី​ផឹក​ទឹក​នោះ​អស់​ពីរ​បី​ថ្ងៃ។ សម័យ​នោះ​មាន​តាបស​មួយ​រូប​ឈ្មោះ វរុណៈ នៅ​ក្នុង​ទីជិត​នោះ ថ្មើរ​ព្រៃ​ដង​យកទឹក​នោះ​មួយ​បំពង់​ឫស្សី និង​ដុំ​សាច់​ដែល​ចម្អិន​ស្រេច​នោះ ដើរ​ទៅ​កាន់​សំណាក់​ វរុណៈ តាបស​ហើយ​បាន​និយាយ​ថា សូម​លោកម្ចាស់​ឆាន់​ទឹក​នោះ​ចុះ! លុះ​ឆាន់​អស់​កាល​ជា​យូរ​ថ្ងៃ​ទើប​ទឹក​នោះ​មាន​ឈ្មោះ វរុណៈ ដោយ​ហេតុ​តាបស​នោះ​បាន​ផឹក​មុន​គេ។ អ្នក​ទាំង​ពីរ​គិត​គ្នា​ថា​ទឹក​នោះ​វា​សំខាន់​ណាស់ក៏​ដង​ចាក់​ពេញ​បំពង់​ឫស្សី​ជាច្រើន រួច​រែក​ទៅ​ស្រុក​បច្ចន្ត​គ្រាម​ឲ្យ​អ្នក​ស្រុក​ក្រាប​បង្គំ​ទូល​ព្រះមហាក្សត្រ​ថា​មាន​អ្នក​ចេះ​ធ្វើ​ទឹក​ស្រវឹង​យ៉ាង​វិសេស​ទើបនឹង​មក​ដល់។ ព្រះមហាក្សត្រ​ទ្រង់​ត្រាស់បង្គាប់ ឲ្យ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​ចូល​ទៅ​គាល់​អ្នក​ទាំង​ពីរ​ក៏​យក​ទឹក​នោះ​ទៅថ្វាយ​ព្រះរាជាៗ ទ្រង់​សោយ​ក៏​ស្រវឹង​ស្រួល​មែន លុះ​អស់​ទឹក​នោះ​ទៅ​បាន​ត្រាស់​បង្គាប់​ឲ្យ​ដង​យក​ទៅ ថ្វាយ​ទៀត។ ជន​ទាំង​ពីរ​នាក់​ទៅ​នាំ​ទឹក​សុរា​នោះបាន​ពីរ​បី​ថ្ងៃទើប​បបួល​គ្នា​ថា​យើង​មិន​អាច​យក​ទៅ​ជានិច្ច​បាន​ទេ ហើយក៏​បាន​កំណត់​យក​គ្រឿង​ផ្សំ​គ្រប់​មុខ​មក​ផ្សំ​ធ្វើ​សុរា​ក្នុង​នគរ​នោះ។ អ្នក​នគរ​នាំ​គ្នា​ផឹក​សុរា​តែ​រាល់ៗ​គ្នា​ក៏​ទៅ​ជា​អ្នក​មាន​សេចក្ដី​ប្រមាទ​ក្នុង​ការងារ ធ្លាក់​ខ្លួន​ទៅ​ជា​ជន​កំសត់​ទូគ៌ត​នគរនោះ​ក៏​សាបសូន្យ ចាក​សេចក្ដី​ចម្រើន​គ្រប់​យ៉ាង អ្នកធ្វើ​សុរា​ក៏​នាំ​គ្នា​រត់​ទៅ​ក្នុង​នគរ​ពារាណសី ឲ្យ​អ្នក​នគរ​ក្រាប​ទូល​ព្រះ​បាទ​ពារាណសី ហើយ​ទ្រង់​បង្គាប់​ឲ្យ​ហៅ​មក​ទ្រង់​ព្រះរាជទាន​ស្បៀង​អាហារ​ឲ្យ​ធ្វើ​សុរា​ថ្វាយ។ នគរ​នោះ​ក៏​វិនាស​ដូច​មុន​ទៀតអ្នក​ធ្វើ​សុរា​រត់​ចេញ​ពីទី​នោះ​ទៅ​ក្នុង​នគរសាកេត ចេញពី​នគរ​សាកេត​ទៅ​នគរ​សាវត្ថី។ គ្រានោះ​ព្រះចៅ​ក្រុង​សាវត្ថី​ទ្រង់​ព្រះនាម​ព្រះបាទ សព្វមិត្រ ព្រះអង្គបាន​ធ្វើ​សេចក្ដី​សង្គ្រោះ​ដល់​អ្នក​ដែល​ធ្វើ​សុរា​ទាំង​ពីរ​នាក់​នោះ ទ្រង់​ព្រះរាជ​ទាន​ទេយ្យវត្ថុផ្សេងៗ ដល់​អ្នក​ទាំងពីរៗ ក៏​បាន​ធ្វើ​សុរា​នៅក្នុង​នគរ​សាវត្ថី​នោះ​អស់​កាល​ជា​យូរ​ឆ្នាំ ការ​ធ្វើ​សុរា​ក៏​ចេះ​តែ​កើត​បន្ត​ៗ​ពី​ត្រឹម​នោះ​មក។ ដក​ស្រង់​ចេញ​ពី​សៀវភៅ ចំណេះ​ដឹង​នានា​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា​ខ្មែរ ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​

ឯការប្រព្រឹត្តកន្លងក្នុងសិក្ខាបទនេះ រមែងមានដល់អ្នកដែលចូលទៅ ដោយមានបំណងនឹងមើលតែប៉ុណ្ណោះ ។ ចំណែកអ្នកដើរទៅជួប ឬឃើញការរាំ ច្រៀង និងការប្រគំ ដែលមកប្រាកដក្នុងឱកាសដែលឈរក្តី អង្គុយក្តី ដេកក្តី ក៏មានតែសេចក្តីសៅហ្មងតែម្យ៉ាង មិនមែនជាការប្រព្រឹត្តកន្លងឡើយ ។ « ធម្មូបសំហិតម្បិ ចេត្ថ គីតំ ន វដ្ដតិ, គីតូបសំហិតោ បន ធម្មោ វដ្ដតីតិ វេទិតព្វោ » ។ ក្នុងសិក្ខាបទនេះ ចម្រៀង ទោះបីមានខ្លឹមសារជាធម៌ក៏ដោយ ក៏មិនគួរ, តែធម៌ដែលប្រកបដោយសំឡេងច្រៀង គប្បីជ្រាបថា គួរ (ស្តាប់បាន) ។ (ចាកខុទ្ទកបាឋ អដ្ឋកថា)

បុគ្គលិកលក្ខណៈដែលរារាំងការវិវឌ្ឍ និងការរីកចម្រើនរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ និងសង្គមទាំងមូល ១. ភាពលោភលន់ និងអត្មានិយម ចង់បានហួសប្រមាណ គិតតែផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន មិនចេះចែករំលែក និងមិនគិតពីប្រយោជន៍រួម។ ២. ភាពខឹង ការស្អប់ ការចងគំនុំ និងការមិនចេះអភ័យទោស ងាយខឹង រក្សាកំហឹង បង្កជម្លោះ និងបំផ្លាញសន្តិភាពទាំងក្នុងខ្លួន និងក្នុងសង្គម។ ៣. ភាពច្រណែន និងការប្រកួតប្រជែងដោយមានការគាបសង្កត់ មិនរីករាយនៅពេលឃើញអ្នកដទៃជោគជ័យ ចង់ទាញអ្នកដទៃឱ្យធ្លាក់ចុះ ជាជាងខិតខំអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង។ ៤. ភាពក្រអឺតក្រទម និងការអួតអាង គិតថាខ្លួនតែងតែត្រឹមត្រូវ មិនទទួលយកការរិះគន់ មិនហ៊ានទទួលស្គាល់កំហុស និងមិនចង់កែប្រែខ្លួន។ ៥. ភាពខ្ជិល ការរកលេស និងការគេចវេះពីទំនួលខុសត្រូវ នៅពេលបរាជ័យ តែងតែបន្ទោសអ្នកដទៃ។ នៅពេលជោគជ័យ បែរជាចង់ទទួលកិត្តិយសសម្រាប់ខ្លួនឯង។ ៦. ខ្វះវិន័យ ការអត់ធ្មត់ និងការតស៊ូ ធ្វើអ្វីតាមអារម្មណ៍ ងាយបោះបង់ មិនអាចតស៊ូរហូតដល់សម្រេចគោលដៅ។ ៧. ការបោកប្រាស់ ការកេងបន្លំ និងភាពមិនស្មោះត្រង់ ប្រើល្បិចកល កុហក ឬកេងចំណេញលើអ្នកដទៃ ដើម្បីផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។ មនុស្សបែបនេះបំផ្លាញទំនុកចិត្ត ដែលជាមូលដ្ឋាននៃសង្គមរឹងមាំ។ ៨. ការនិយាយដើម ការញុះញង់ និងការបំបែកបំបាក់ ផ្សព្វផ្សាយពាក្យចចាមអារ៉ាម បង្កការយល់ច្រឡំ ធ្វើឱ្យមនុស្សបែកបាក់ និងបំផ្លាញសាមគ្គីភាពក្នុងគ្រួសារ សហគមន៍ និងសង្គម។ ៩. ខ្វះបញ្ញា និងការពិចារណា មិនចេះរៀនពីកំហុស មិនទទួលយកការពិត ងាយជឿ ងាយធ្វើតាមអារម្មណ៍ និងមិនហ៊ានផ្លាស់ប្តូរខ្លួនឯង។ បុគ្គលដែលមានបុគ្គលិកលក្ខណៈទាំងនេះ មិនត្រឹមតែរារាំងការរីកចម្រើនរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរារាំងការអភិវឌ្ឍរបស់គ្រួសារ សហគមន៍ និងប្រទេសជាតិទាំងមូលផងដែរ។ ប្រសិនបើនៅក្នុងភូមិមួយមានមនុស្សប្រភេទនេះច្រើន ភូមិនោះនឹងពិបាករីកចម្រើន។ ពីព្រោះការរីកចម្រើនពិតប្រាកដ មិនកើតឡើងដោយសារធនធានធម្មជាតិ ឬបច្ចេកវិទ្យាតែមួយមុខទេ ប៉ុន្តែកើតចេញពីគុណភាពនៃចិត្ត សីលធម៌ ទំនួលខុសត្រូវ និងសាមគ្គីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។ ដូច្នេះ សូមយើងទាំងអស់គ្នាចាប់ផ្តើមផ្លាស់ប្តូរពីខ្លួនឯង។ កុំរង់ចាំឱ្យអ្នកដទៃផ្លាស់ប្តូរមុន។ នៅពេលមនុស្សម្នាក់ៗកែប្រែចិត្ត និងអាកប្បកិរិយារបស់ខ្លួន គ្រួសារនឹងរឹងមាំ សហគមន៍នឹងមានសាមគ្គីភាព ហើយប្រទេសជាតិនឹងរីកចម្រើនដោយសន្តិភាព និងវិបុលភាព។ អនាគតដ៏ល្អប្រសើររបស់ប្រទេសជាតិ មិនស្ថិតនៅក្នុងដៃអ្នកដទៃទេ ប៉ុន្តែស្ថិតនៅក្នុងចិត្ត និងការប្រព្រឹត្តរបស់យើងគ្រប់ៗគ្នា។ ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកBhikkhu Kassapa ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ក្នុងឆ្នាំ៦២៣មុនគ្រឹស្តសករាជ មានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាម សិទ្ធត្ថ បានប្រសូត្រ ឡើងក្នុងរាជត្រកូល នានគរកបិលវត្ថុ (នេប៉ាល់) ភាគខាងជើងប្រទេស​ឥណ្ឌា​ ដែលមានព្រះរាជបិតា ព្រះនាម សុទ្ធោទនៈ និងព្រះមាតានាម សិរិមហាមាយា ។​ ព្រះអង្គធំធាត់នៅ លើគំនរទ្រព្យ និង លោកិយសុខ តែជាចុងក្រោយ ព្រះអង្គឈ្វេង​យល់ថា សុវត្ថិភាព និងសុខភាពផ្លូវលោក មិនអាច ធានាដល់សេចក្តីសុខពិតប្រាកដឡើយ ។ លុះព្រះជន្ម ២៩ព្រះវស្សា ព្រះអង្គបានចេញចាកព្រះរាជ មហេសី និងព្រះរាជបុត្រ ហើយតាំងទីសេនាសនៈចំពោះបាទាគ្រូបង្រៀនសាសនាល្បីៗ នៅសម័យ នោះដើម្បីរៀនសូត្រពីពួកគេ ។ គ្រូទាំងអស់នោះបង្រៀនស្ទើរតែអស់នូវចំណេះ​វិជ្ជា ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិន ចេះវិជ្ជាណាមួយដែលជាហេតុនៃសេចក្តីទុក្ខ ហើយនិងវិធី​ដើម្បីយកជំនះលើសេចក្តីទុក្ខនោះឡើយ ។ ជាចុងក្រោយបន្ទាប់ ពីចំនាយពេលរៀន​សូត្រ ៦ព្រះវស្សា មានតែសមាធិទេដែលព្រះអង្គបាន ពិសោធន៍ ជាមាគ៌ាទំលាយ​នូវអវិជ្ជា ហើយព្រះអង្គបានយល់ពីហេតុនៃសេចក្តីទុក្ខភ្លាមៗ ។ ពីពេលនោះរហូតមក គេហៅព្រះអង្គថា ព្រះពុទ្ធ មានន័យថា ជាអ្នកត្រាស់ដឹង ។ ព្រះ​អង្គ ចំនាយពេល ៤៥ឆ្នាំទៀត ដែលព្រះអង្គបានត្រាច់ចរជុំវិញប្រទេសឥណ្ឌាខាងជើង​ ដើម្បីបង្រៀនអ្នក ដទៃនូវអ្វីដែលបានឃើញ ។ ខន្តិធម៌ និងករុណាធម៌របស់ព្រះ​អង្គ មានលក្ខណៈជាប្រវត្តិសាស្រ្ត ហើយ ព្រះអង្គមានសាវ័ករាប់ពាន់នាក់ ។ ក្នុងព្រះ​ជន្មាយុ ​៨០ព្រះវស្សា ទោះបីជរា និងព្យាធិ ក៏ព្រះ អង្គមានសេចក្តីសុខ និងសេចក្តីស្ងប់​រហូតព្រះអង្គបានបរិនិព្វាននូវទីបំផុត ។ ១. ទ្រង់ចុះចាប់បដិសន្ធិ :ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១៥កើត ខែអាសាឍ ឆ្នាំរកា មុន ព.ស ៨១វស្សា ២. ទ្រង់ប្រសូត្រ:ថ្ងៃសុក្រ ១៥កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំច មុន ព.ស ៨០វស្សា ៣. ទ្រង់រៀបអភិសេក: ថ្ងៃសៅរ៍ ១៥កើត ខែអាសាឍ ឆ្នាំឆ្លូវ ព្រះជន្ម ១៦ព្រះវស្សា ៤. ទ្រង់ចេញបួស: ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១៥កើត ខែអាសាឍ ឆ្នាំថោះ ព្រះជន្ម ២៩ព្រះវស្សា ៥. ទ្រង់ត្រាស់ដឹង :ថ្ងៃពុធ ១៥កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំរកា ព្រះជន្ម ៣៥ព្រះវស្សា ៦. ទ្រង់ដាក់អាយុសង្ខារ :ថ្ងៃអាទិត្យ ១៥កើត ខែមាឃ ឆ្នាំម្សាញ់ ព្រះជន្ម ៨០ព្រះវស្សា ៧. ទ្រង់បរិនិព្វាន :ថ្ងៃអង្គារ ១៥កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំម្សាញ់ ព្រះជន្ម ៨០ព្រះវស្សា ៨. ចាប់រាប់ ពុទ្ធសករាជ (ព.ស.): ថ្ងៃពុធ ៨រោច ខែពិសាខ ឆ្នាំម្សាញ់ ក្រោយពុទ្ធបរិនិព្វាន ៨ថ្ងៃ ៩. ថ្វាយព្រះភ្លើង : ថ្ងៃពុធ ៨រោច ខែពិសាខ ឆ្នាំម្សាញ់ ក្រោយពុទ្ធបរិនិព្វាន ៨ថ្ងៃ ប្រភពៈ គេហទំព័រBuddhismforpeace ដោយ៥០០០ឆ្នាំ