ប្រវត្តិសាស្រ្តព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងឥណ្ឌា

ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសឥណ្ឌាបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សរ៍ទី៦ មុន គ.ស. ដោយព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធគោតម មុននឹងឈានដល់ការរីកចម្រើនក្រោមការផ្សព្វផ្សាយរបស់ព្រះបាទអសោក និងមានការធ្លាក់ចុះបន្តបន្ទាប់នាសម័យក្រោយៗ។

ការបង្កើត និងសម័យរុងរឿង
-ការត្រាស់ដឹង៖ កើតឡើងនៅពុទ្ធកាល សតវត្សរ៍ទី៦ មុន គ.ស. នៅគយា (Bodh Gaya) ភាគខាងជើងឥណ្ឌា។
-ព្រះបាទអសោក (Ashoka)៖ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ទ្រង់បានផ្ដល់ការឧបត្ថម្ភយ៉ាងខ្លាំង និងបានបញ្ជូនសមណទូតចេញផ្សព្វផ្សាយធម៌ ទៅកាន់ទឹកដីផ្សេងៗ។
-មជ្ឈមណ្ឌលសិក្សា៖ សាកលវិទ្យាល័យពុទ្ធសាសនាដ៏ធំគឺ នាលន្ទា (Nalanda) បានក្លាយជាកន្លែងបង្រៀនព្រះធម៌ដ៏ល្បីល្បាញបំផុត។

ការសាបសូន្យ និងការស្ដារឡើងវិញការធ្លាក់ចុះ៖ 
-នៅសតវត្សរ៍ទី១២ នៃ គ.ស. ព្រះពុទ្ធសាសនាបានសាបសូន្យពីឥណ្ឌាវិញបន្តិចម្ដងៗ ក្រោយការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពមូស្ល៊ីម និងការរស់ឡើងវិញនៃសាសនាហិណ្ឌូ
-ការងើបឡើងវិញ៖ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ និងសតវត្សរ៍ទី២០ ព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបាននាំយកមកសិក្សានិងបង្កើតសហគមន៍សាជាថ្មីដោយឥស្សរជនដូចជា អនាគ្គរីកា ធម្មបាល (Anagarika Dharmapala) និងបណ្ឌិត ប៊ី. អារ៍. អាមេដការ៍ (B. R. Ambedkar)។

សម័យសង្គាយនា (Buddhist Councils) ការធ្វើសង្គាយនា គឺជាការប្រជុំផ្ទៀងផ្ទាត់ និងចងក្រងព្រះធម៌វិន័យ ដើម្បីរក្សាភាពបរិសុទ្ធនៃពុទ្ធវចនៈ៖
-សង្គាយនាលើកទី១៖ ធ្វើឡើងក្រោយពុទ្ធបរិនិព្វានបាន ៣ ខែ នៅរូងភ្នំសត្តបណ្ណគុហា ក្រុងរាជគ្រឹះ ដឹកនាំដោយព្រះមហាកស្សបៈ ដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ធម៌វិន័យកុំឱ្យប្រឡាក់ប្រឡូក។
-សង្គាយនាលើកទី២៖ ធ្វើឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ ក្រោយពុទ្ធបរិនិព្វាន នៅក្រុង ​វេសា​លី​ មូលហេតុដោយសារភិក្ខុក្រុមវជ្ជីបុត្តកៈសម្ដែងវិន័យធូររលុង ១០ ប្រការ នាំឱ្យមានការបែកបាក់សង្ឃជា ២ ក្រុមធំគឺ ថេរវាទ និងមហាសង្ឃិកៈ។
-សង្គាយនាលើកទី៣៖ ធ្វើឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. នៅក្រុងបាតាលីបុត្រ ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីព្រះបាទអសោកមហារាជ ដើម្បីជម្រះជនខិលខូចដែលបន្លំខ្លួនបួសក្នុងព្រះសាសនា និងបានបញ្ជូនសមណទូតទៅផ្សព្វផ្សាយក្រៅប្រទេស (រួមទាំងតំបន់សុវណ្ណភូមិ)។
-សង្គាយនាលើកទី៤៖ ធ្វើឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ ឬទី២ នៃ គ.ស. ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីព្រះបាទកនិសៈ នៅតំបន់កាស្មៀរ ដែលជាចំណុចចាប់ផ្ដើមរីកចម្រើនខ្លាំងនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។

សាកលវិទ្យាល័យនាលន្ទា (Nalanda University) គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលអប់រំលំដាប់អន្តរជាតិដំបូងគេបង្អស់នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការផ្សព្វផ្សាយចំណេះដឹង និងព្រះពុទ្ធសាសនាទៅកាន់ពិភពលោក។

១. ការកកើត និងសម័យរុងរឿង
-ការបង្កើត៖ ត្រូវបានកសាងឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី៥ នៃ គ.ស. ក្នុងរដ្ឋប៊ីហ្វា (Bihar) ភាគខាងជើងប្រទេសឥណ្ឌា ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីព្រះរាជាក្នុងរាជវង្សគុប្តៈ (Gupta Empire)។
-មជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិ៖ មាននិស្សិតប្រមាណ ១០,០០០ នាក់ និងគ្រូបង្រៀន ២,០០0 នាក់ មកពីបណ្ដាប្រទេសនានាដូចជា ខ្មែរ ចិន កូរ៉េ ជប៉ុន ទីបេ និងពែរ្ស (អុីរ៉ង់)។
-ប្រព័ន្ធសិក្សាឥតគិតថ្លៃ៖ និស្សិតទាំងអស់ទទួលបានការស្នាក់នៅ អាហារ សម្លៀកបំពាក់ និងការព្យាបាលជំងឺដោយឥតគិតថ្លៃ ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីភូមិជាង ១០០ ដែលព្រះរាជាប្រគល់ជូនសាកលវិទ្យាល័យ។

២. កម្មវិធីសិក្សា និងបណ្ណាល័យដ៏មហិមា
-មុខវិជ្ជាចម្រុះ៖ ក្រៅពីព្រះពុទ្ធសាសនា (ទាំងថេរវាទ និងមហាយាន) ទីនោះមានបង្រៀនមុខវិជ្ជា លោហធាតុវិទ្យា ពេទ្យសាស្ត្រ តារាសាស្ត្រ គណិតសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជា។
-បណ្ណាល័យ រតនសគរ (Dharmaganja)៖ ជាអគារខ្ពស់ ៩ ជាន់ ដែលផ្ទុកសាស្ត្រាស្លឹករឹត និងសៀវភៅរាប់លានក្បាល។ លោកចៅស៊ាង (Xuanzang) ភិក្ខុជនជាតិចិនដ៏ល្បីល្បាញ បានមកសិក្សានិងចម្លងគម្ពីរពីទីនេះទៅប្រទេសចិន។

៣. មហន្តរាយ និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ
-ការវាយប្រហារ៖ នៅឆ្នាំ ១១៩៣ នៃ គ.ស. កងទ័ពមូស្ល៊ីមទួរគី ដឹកនាំដោយ Bakhtiyar Khilji បានវាយឆ្មក់ប្លន់បំផ្លាញ និងដុតសាកលវិទ្យាល័យនេះចោល។
-ភ្លើងឆេះ ៣ ខែ៖ ដោយសារចំនួនសៀវភៅ និងឯកសារមានច្រើនមហិមា បណ្ណាល័យនាលន្ទាបានឆេះរោលរាលអស់រយៈពេលដល់ទៅ ៣ ខែ ទើបពន្លត់អស់។ ព្រះភិក្ខុ និងអ្នកប្រាជ្ញរាប់ពាន់អង្គនាក់ ត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នោះ។

៤. នាលន្ទាសម័យទំនើប (ការរស់ឡើងវិញ)
-បេតិកភណ្ឌពិភពលោក៖ កម្ទេចក្ដី និងកន្លែងបុរាណវិទ្យានាលន្ទា ត្រូវបានអង្គការ UNESCO ចុះបញ្ជីជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ ២០១៦។
-ការបង្កើតឡើងវិញ៖ នៅឆ្នាំ ២០១៤ រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌារួមផ្សំនឹងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ី (រួមទាំងកម្ពុជា) បានបង្កើត «សាកលវិទ្យាល័យនាលន្ទាថ្មី» (Nalanda University) ឡើងវិញនៅជិតទីតាំងចាស់ដើម្បីបន្តបេសកកម្មអប់រំលំដាប់អន្តរជាតិឡើងវិញ។

មូលហេតុនៃការសាបសូន្យព្រះពុទ្ធសាសនាពីប្រទេសឥណ្ឌា
ព្រះពុទ្ធសាសនាបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលស្ទើរតែទាំងស្រុងពីទឹកដីពុទ្ធភូមិនៅសតវត្សរ៍​ទី​១២​ នៃ គ.ស. ដោយសារកត្តាសំខាន់ៗចំនួន ៣៖
-ការឈ្លានពានពីបរទេស៖ កងទ័ពមូស្ល៊ីមទួរគីបានវាយលុកចូលភាគខាងជើងឥណ្ឌា ដុតបំផ្លាញវត្តអារាម និងមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាធំៗ ដូចជាសាកលវិទ្យាល័យនាលន្ទា ព្រមទាំងសម្លាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃជាច្រើនអង្គ។
-ការរស់ឡើងវិញនៃសាសនាហិណ្ឌូ៖ ព្រហ្មញ្ញសាសនាបានកែទម្រង់ផ្ទៃក្នុង និងបានបញ្ចូលព្រះពុទ្ធជាអវតារ (ការតទបដិសន្ធិ) មួយរបស់ព្រះវិស្ណុ ធ្វើឱ្យអ្នកកាសែតសាសនាហិណ្ឌូស្រូបទាញពុទ្ធបរិស័ទឱ្យត្រឡប់ទៅវិញ។
-ភាពទន់ខ្សោយផ្ទៃក្នុង៖ ការបែកបាក់ជាច្រើននិកាយ និងការកកើតឡើងនៃលទ្ធិតន្ត្រៈ (Vajrayana) ដែលមានពិធីកម្មស្រដៀងនឹងសាសនាហិណ្ឌូ ធ្វើឱ្យព្រះពុទ្ធសាសនាបាត់បង់អត្តសញ្ញាណដើមរបស់ខ្លួន។