មនុស្សភាគច្រើនប្រាកដជា យល់ថា ព្រះលោមា(រោម) និងសរសៃនៃ ព្រះកេសា​(សក់) មានពណ៌ខ្មៅឬមានខ្មៅលាយស្កូវជាដើមជាក់ជាពុំខាន។ ប៉ុន្តែការពិត ពុំដូចជាការ​យល់របស់ពុទ្ធបរិស័ទមួយចំនួនឡើយ។ ក្នុងចំណោមនៃអនុព្យញ្ជនៈទាំង ៨០ របស់​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ត្រង់អនុព្យញ្ជនៈ ៦៧ និង ៧៣ បានបញ្ជាក់ថា៖ - ភិន្នញ្ជនសទិសនីលលោមតា : សរសៃព្រះលោមាមានពណ៌ខៀវស្រងាត់ដូចជាផ្កាអញ្ជ័នខៀវដែលរីកហើយ - សុនីលកេសតា : ព្រះកេសាមានពណ៌ខៀវស្រងាត់ (គឺដូចផ្កាអញ្ជ័នខៀវ ឬខៀវដូចកសត្វក្ងោក)។ ហេតុនេះ ព្រះលោមា ព្រះកេសារបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ពុំមានពណ៌ខ្មៅដូចជាសក់បុគ្គលធម្មតាឡើយ ហើយពេលទ្រង់មានព្រះវ័យជរាក៏ពុំមានព្រះកេសាស្កូវឡើយ ដោយរក្សាពណ៌ដូចដើម។ តើផ្កាអញ្ជ័នជាផ្កាបែបណា? ក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ភាគ២ បោះពុម្ពឆ្នាំ១៩៦០ ការផ្សាយរបស់វិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ បានពន្យល់ថា៖ អញ្ជ័ន [អ័ញ-ជ័ន] (សំ.បា. អញ្ជន "ការបន្តក់ទឹកថ្នាំ; ថ្នាំទឹកសម្រាប់បន្តក់; ថ្នាំបន្តក់ភ្នែក; ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ; ឈ្មោះវល្លិមួយប្រភេទ; ...") ន. ឈ្មោះវល្លិមួយប្រភេទ ដើមទន់ល្អួត ស្លឹកមូលៗល្អិតៗ ផ្កាមានព័ណ៌ផ្សេងៗ ប៉ុន្តែក្នុងកម្ពុជរដ្ឋច្រើនតែព័ណ៌ខៀវស្រស់។ (ដូចមានក្នុងរូបភ្ជាប់) ខាងក្រោមនេះ ខ្ញុំបានលើកយកនូវគំរូព្រះបដិមានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា (វត្តគល់ទទឹង) ព្រះពុទ្ធមេត្តា(នៅប្រទេសឥណ្ឌា) ព្រះអមិតាភពុទ្ធ(ប្រទេសចិន) ព្រះសក្យមុនី(ទីបេ) ដែលមានរចនាព្រះកេសាមានពណ៌ដូចនឹងអនុព្យញ្ជនៈដែលបានសម្ដែងទុកមក។៚ វត្តវិហារទន្ទឹម ថ្ងៃ៧᧧៧ គិម្ហរដូវ ឆ្នាំមមី អដ្ឋស័ក ព.ស.២៥៧០ ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកព្រះវិមលធម្មធារ៍ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

តុក្កតានំម្សៅនិងទានដែលរង្គើផ្អើលពេញក្រុងយោងតាមបិដ្ឋធីតលិកបេតវត្ថុ អដ្ឋក​ថា​បេត​វត្ថុ ព្រះត្រៃបិដកថ្ងៃមួយ នៅក្នុងភូមិគ្រឹះរបស់ អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី មហាសេដ្ឋីដែលមានឈ្មោះល្បីល្បាញខាងសប្បុរសធម៌នៃក្រុងសាវត្ថី មានក្មេងស្រីតូចម្នាក់កំពុងយំខ្សឹកខ្សួលយ៉ាងខ្លាំង។ តើមកពីមូលហេតុអ្វីទៅ?កាលពីមុន មេដោះធ្លាប់បានហុចតុក្កតាធ្វើពីនំម្សៅឱ្យនាង ហើយប្រាប់ថា នេះគឺជាកូន​ស្រីរបស់ឯងណា ។ នាងក៏ស្រឡាញ់ បីត្រកង និងលេងជាមួយវារាល់ថ្ងៃ។ រហូត​ដល់ថ្ងៃមួយនាងក៏ភ្លាត់ដៃធ្វើឱ្យតុក្កតាធ្លាក់បែកជាបំណែកៗ។ ក្មេងតូចយំស្រែកថា កូនស្រីខ្ញុំស្លាប់ហើយគ្មាននរណាម្នាក់ក្នុងផ្ទះអាចនិយាយ​លួង​លោម​ឱ្យនាងបាត់​សោក​សៅ​បានឡើយ។ លោកសេដ្ឋីឃើញដូច្នោះ ក៏បីចៅស្រីមកដាក់លើភ្លៅ រួចពោល​ថាលោកតានឹងធ្វើបុណ្យឧទ្ទិសកុសលឱ្យកូនរបស់ចៅ​ឯង​បន្ទាប់​​មក លោកសេដ្ឋីក៏បានក្រាបបង្គំទូលព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ដែលកំពុងគង់ប្រថាប់នៅក្នុង​ផ្ទះ​នោះល្មម ដើម្បីនិមន្តព្រះអង្គ រួមជាមួយព្រះសង្ឃ ៥០០ អង្គ មកទទួលទាននៅថ្ងៃស្អែក ដោយ​​ ឧទ្ទិសបុណ្យទៅឱ្យតុក្កតានំម្សៅរបស់ចៅស្រី ។ ថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ និងព្រះសង្ឃ ៥០០ អង្គ បានយាងមកទទួលបិណ្ឌបាត ។ ក្រោយ​​ពេលសោយភត្តរួចរាល់ ព្រះអង្គបានទ្រង់អនុមោទនាដោយព្រះគាថា ដែលជាបេះដូងនៃរឿងរ៉ាវទាំងអស់នេះ ។ព្រះពុទ្ធដីកាបុគ្គលអ្នកមិនកំណាញ់ គប្បីធ្វើនូវហេតុណាមួយ គឺប្រារព្ធដល់បុព្វ​បេត​ជន​ ញាតិដែលចែកឋានទៅទេវតាដែលនៅថែរក្សាផ្ទះ ឬជាមហារាជទាំង ៤ ដែលជាអ្នករក្សាលោក មានយសសក្ដិធំ គឺ ព្រះបាទធតរដ្ឋ ព្រះបាទវិរូបក្ខ ព្រះបាទវិរុឡ្ហក និង ព្រះបាទកុវេរៈ ឱ្យជាអារម្មណ៍ រួចគប្បីឱ្យនូវទាន។ អស់លោកទាំងនោះ ជាអ្នកដែល​បុគ្គល​បានបូជាហើយ ឯទាយក អ្នកឱ្យក៏មិនសាបសូន្យចាកផលឡើយ ។ ការយំ​សោក​​ ការសោកស្តាយ ឬការទួញយំផ្សេងៗ មិនគប្បីធ្វើឡើយ ព្រោះ​របស់ទាំងនោះ មិន​​ជាប្រយោជន៍ដល់អ្នកដែលចែកឋានទៅហើយនោះទេ។ ញាតិទាំងឡាយ តែងស្ថិតនៅតាមធម្មតារបស់ខ្លួនៗ ។ ឯទក្សិណាទាននេះ ដែលលោកអ្នកបានតម្កល់ទុកល្អហើយ​ក្នុងព្រះសង្ឃ រមែងសម្រេចប្រយោជន៍ភ្លាមៗ ដល់បុព្វបេតជននោះ អស់កាលជាអង្វែងតទៅ ។ តើព្រះគាថានេះនិយាយអំពីអ្វី?ព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់សម្តែងថា ពេលធ្វើបុណ្យ យើងអាច តាំងចិត្តឧទ្ទិសបានយ៉ាងទូលំទូ​លាយ​ មិនថាតែចំពោះបុព្វបុរស ទេវតាថែរក្សាផ្ទះ ឬសូម្បីតែសត្វលោកដែលមើលមិន​ឃើញ។ គ្រប់រូបលោកសុទ្ធតែទទួលដឹងឮនូវការបូជានោះ ហើយអ្នកឱ្យខ្លួនឯងក៏មិនឥតប្រយោជន៍ពីផលបុណ្យដែរ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលសំខាន់​បំផុតគឺ ទ្រង់បញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា ទានដែលប្រគេនដល់ព្រះសង្ឃដោយចិត្តឧទ្ទិស អាចបញ្ជូនទៅដល់អ្នកចែកឋានបានពិតប្រាកដ និងសម្រេចបានភ្លាមៗ ដោយមិនបាច់រង់ចាំ។ តើលទ្ធផលយ៉ាងណា?ភរិយារបស់សេដ្ឋី និងសាច់ញាតិបានធ្វើបុណ្យបន្តបន្ទាប់អស់​រយៈ​ពេល ៣ ខែ។ ព្រះបាទ​បសេនទិកោសល បានឮរឿងនេះក៏មកចូលរួមធ្វើបុណ្យដែរ ។ អ្នកក្រុងឃើញព្រះ​រាជា​ធ្វើ ក៏ធ្វើតាមអស់រយៈពេល ១ ខែទៀត។ រឿងរ៉ាវទាំងអស់​នេះ ចាប់ផ្តើមចេញ​ពី តុក្កតានំម្សៅមួយដុំដែលបែកតែប៉ុណ្ណោះ។ ការពិចារណាជួនកាលយើងសោកសៅ លិចលង់នឹងការបាត់បង់ តែព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់បង្ហាញផ្លូវថា ជំនួសឱ្យការយំសោក ចូរផ្លាស់ប្តូរមកជាការធ្វើទានវិញ ។ ទឹកភ្នែកមិនអាចផ្ញើទៅដល់អ្នកដែលលាចាកលោកទៅបានទេ ប៉ុន្តែបុណ្យដែលធ្វើ អាចផ្ញើទៅ​ដល់​បានពិតប្រាកដ ភ្លាមៗ និងស្ថិតស្ថេរអស់កាលជាអង្វែង ។ ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកLong Ti (ធម្មចរិយា ឡេង ពិសិទ្ធិ) ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

មានពេលខ្លះក្នុងជីវិត ដែលយើងគិតវិលវល់ ព្រួយបារម្ភ ខូចចិត្ត ខឹង ហើយក៏ខូចចិត្តដដែលៗ។ គេងមិនលក់ ចិត្តមិនស្ងប់ ទាំងដែលគ្មានរឿងអ្វីកើតឡើងពិតប្រាកដផង។ ព្រះត្រៃបិដក វិភង្គប្បករណបានបញ្ជាក់យ៉ាងគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ថា៖មូលហេតុដែលចិត្តយើងទុក្ខ គឺមកពី នីវរណៈ ៥អ្វីៗដែលរារាំងចិត្តមិនឱ្យស្ងប់។ សាកពិនិត្យមើលថា តើអ្នកកំពុងស្ថិតក្នុងចំណុចណាមួយខ្លះ? 1. កាមច្ឆន្ទៈចិត្តរត់ទៅរកការចង់បាននេះចង់បាននោះមិនឈប់។ 2. ព្យាបាទស្អប់ខឹង មួរហ្មងចិត្ត គុំកួនទុកក្នុងចិត្តយូរ។ 3. ថីនមិទ្ធៈងងុយដេក ងប់ងុល ខ្ជិលច្រអូស គ្មានកម្លាំងកំហែងធ្វើអ្វីទាំងអស់។ 4. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈចិត្តរាយមាយ ព្រួយបារម្ភ ភ័យខ្លាចថាអ្វីដែលបានធ្វើទៅហើយនោះខុស។ 5. វិចិកិច្ឆារារែក សង្ស័យ សម្រេចចិត្តមិនដាច់ គិតវិលវល់ទៅមក។ ព្រះត្រៃបិដកបានពោលថា អ្វីៗទាំងនេះមិនត្រឹមតែធ្វើឱ្យយើងទុក្ខប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវា​ថែមទាំង ធ្វើបញ្ញាឱ្យទន់ខ្សោយបញ្ញាដែលគួរតែកើត ក៏មិនកើត បញ្ញាដែលមានស្រាប់ ក៏រលត់បាត់ទៅ។ ចុះតើផ្លូវចេញគឺជាអ្វី? ចម្លើយគឺ ឈានវាមិនមែនជារឿងអាថ៌កំបាំងទេ ប៉ុន្តែវាគឺជាការហ្វឹកហាត់ឱ្យចិត្តសន្សឹមៗស្ងប់ទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់។ * ចាប់ផ្តើមពី ស្ងាត់ចាកអ្វីៗដែលរំខានបន្ទាប់មកចិត្តនឹងមាន វិតក្កៈ វិចារៈគឺការត្រិះរិះ និងពិចារណាដែលកាន់តែល្អិតល្អន់។ * បន្ទាប់មកនឹងកើត បីតិ(សេចក្តីឆ្អែតចិត្ត) និង សុខ(សេចក្តីស្រួលចិត្ត) ឡើងដោយ​ឯកឯង។ ប្រៀបដូចជាទឹកដែលកំពុងល្អក់ កាលណាទុកវាឱ្យនៅស្ងៀម កករក៏កកកុញចុះទៅក្រោម ហើយទឹកក៏ថ្លាឡើងវិញដោយខ្លួនឯង។ កាលណាទ្រង់ទ្រាយចិត្តកាន់តែស្ងប់ជ្រៅ សេចក្តីសុខក៏កាន់តែសុខុម (ល្អិតល្អន់) រហូតដល់ចំណុចដែលសូម្បីតែសេចក្តីសុខ និងទុក្ខធម្មតា ក៏គ្មានអំណាចលើចិត្តទៀតដែរ នៅសល់តែ ឧបេក្ខាសេចក្តីតាំងចិត្តនៅកណ្តាលដ៏បរិសុទ្ធ។ ថ្ងៃនេះ បើចិត្តរាយមាយ មិនបាច់ប្រញាប់កែខៃពេកទេ។ គ្រាន់តែសង្កេតមើលថា តើចិត្តកំពុងស្ថិតក្នុងនីវរណៈចំណុចណាមួយ? ហើយសន្សឹមៗលះបង់ចេញម្តងបន្តិចៗ​ ។ចិត្ត​ស្ងប់មិនមែនជាចិត្តដែលមិនគិត ប៉ុន្តែគឺជាចិត្តដែលមិនអណ្តែតទៅតាមខ្យល់ បក់ ​។ ព្រះត្រៃបិដក ព្រះអភិធម្មបិដក វិភង្គប្បករណ ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកLong Ti (ធម្មចរិយា ឡេង ពិសិទ្ធិ) ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

មុន​ពុទ្ធសករាជ​៨០​​ឆ្នាំ មាន​​ព្រះរាជាណាចក្រ​​តូច​​មួយ​​​ឈ្មោះ​​សក្កជន​បទ​​មាន​​ទីក្រុងកបិលវត្ថុ​​​ឬ​ជា​​រាជធានី​​​ដែល​​ស្ថិត​​នៅ​​ក្រោម អាណា​​គ្រប់​​គ្រង​​​របស់​​ព្រះ​បាទ​បសេនទិនា​​​ក្រុង​​សាវត្ថី​ក្នុង​​​​ដែន​​កោសល​កាល​​ណោះ​ព្រះ​បាទ​​​​សុទ្ធោធនៈ​​ជា​រា​ជា​ធិបតេយ្យ​​​បាន​​​​រាជាភិសេក​​​​​ជា​មួយ​​ព្រះនាងមាយា ជា​​អគ្គមហេសី​​ហើយ​​ ក្រោយ​មក​ក៏​បាន​​​ប្រសូត្រ​​ព្រះរាជ​​បុត្រា​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម​ថា សិទ្ធត្ថកុមារក្នុងព្រះរាជត្រកូលគោតម។ កាល​ព្រះជន្មាយុ​គ្រប់​៨ វស្សា​ព្រះកុមារ​​តូច​​ក៏​​បាន​​ទទួល​ការ​សិក្សា​​នូវ​វិជ្ជា​​ផ្សេង​ៗ​​ដូច​​ជា ​អក្សរ​សាស្ដ្រ ​យុទ្ធ​សាស្ដ្រ សិល្បៈ​ក្នុង​ការ​គ្រប់​គ្រង​។ល។ លុះ​ជន្មាយុ​គ្រប់​១៦​ព្រះវស្សា​ព្រះ រាជជន​កជននី​​ក៏​បាន​​រៀប​ចំ​​​ព្រះរាជ​​ពិធី​​អភិសេក​អាវាហមង្គល​​​ជា​មួយព្រះនាងយសោធរា (ពិម្ពា)​ឲ្យ​​ជា​​ព្រះ​រាជ​​ជាយា។ តាំង​ពី​តូច​រហូត​ដល់​ព្រះវរកាយ​ចម្រើន​ពេញ​វ័យ​ព្រះអង្គ ​ពុំ​ដែល​បាន​​ចេញ​ទៅ​ខាង​ក្រៅ​​ព្រះរាជ​វាំង​ម្តង​ណា​​​ឡើយ​លុះ​មាន​ ថ្ងៃ​​មួយ​​ព្រះអង្គ​​និង​​អាមាត្យ ឆន្នៈ​បាន​​លួច​ចេញ​​ទៅ​ដើម្បី​​ទស្សនា​​ទត​​មើល​​ជីវភាព​របស់​ ប្រជារាស្ត្រ​​សាមញ្ញ​ធម្មតា។ ថ្ងៃ​ដំបូង​ព្រះអង្គ​បាន​ទត​ឃើញ​​​ជន​​ចំណាស់​ដើរ​​ទ្រេត​ទ្រោត​កាន់ ឈើ​ច្រត់​ព្រយង់​អាត្មា​​ស្ទើរ​តែ​មិន​រួច​តាម​ដង​វិថី​ឯ​ថ្ងៃ​ទីពីរ​​បាន​ទត​ឃើញ​ ជន​​អាពាធ​​មាន​​ជម្ងឺ​​ដេក​​បម្រះ​​ននៀល​​ស្រែក​​ថ្ងូរ​​រហ៊ឺស​​ដោយ​​ទុក្ខវេទនា​​សម្រាប់ ថ្ងៃ​ទី​បី​ព្រះ​ក៏​បាន​ទត​​ព្រះនេត្រ​​ឃើញ​​សព​​មនុស្ស​​ឡោម​ព័ទ្ធ​ទៅ​​ដោយ​​​ពួក​ញាតិ​ៗ​​ទួញ​យំ​ ស្តាយ​​ស្រណោះ​​អាឡោះ​អាល័យ​។​​ ដោយ​ប្លែក ព្រះ​ទ័យ​ព្រះអង្គ​ក៏ បាន​សាក​សួរ​​ឆន្នាមាត្យ​ថា តើ​​ពួក​​មនុស្ស​ទាំង​អស់​​នេះ​​ចុះ​ហេតុ​អ្វី​ទើប​​បាន​មាន​អាការៈ​ខុស​ប្រក្រតី​ដូច្នេះ​? អាមាត្យ​​​តបថា មិន​ចំពោះ​តែ​ពួក​គេ​នោះ​ទេ ទូល​ព្រះ​បង្គំ​ក៏​ដោយ​ ព្រះ​វររាជ​បិតា​មាតា​​ឬ​ព្រះរាជ​ទេពី ឬ​សូម្បី​តែ​​ព្រះអង្គ​​ផ្ទាល់​​ក្តី​​ក៏​​នឹង​​ជួប​​ប្រទះ​​ជាក់​ជា​មិន​ខាន​នូវ​ជរា​ភាព​ ព្យាធិភាព ​និង​មរណភាព។ ​បាន ព្រះ​​សណ្តាប់​​ឮ​ដូច្នោះ​ ​ព្រះអង្គ​តក់​ស្លត់​ក្នុង​​ព្រះហរទ័យ​​យ៉ាង​​ខ្លាំង​ដែល​​បាន​ដឹង​ថា ​មនុស្ស​​គ្រប់​រូប​មិន​​អាច​គេច​ផុត​ពី​សភាព​កើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់​​បាន​​តែ​​ដោយ ចៃដន្យ​ក្នុង​ថ្ងៃ​ទី​បួន​​ព្រះ​អង្គ បាន​ទត​ឃើញ​ពូក​សមណ​អ្នក​​បួស​​​ស្វែង​​​រក​​​​មោក្ខធម៌​​ហើយ​ឆន្នាមាត្យ​​ពណ៌​នា​ ថា​ព្រះ​គុណ​ម្ចាស់​​ទាំង​​នេះ​​កំពុង​​តែ​ស្វែង​រក​នូវ​ទី រំលត់​​ទុក្ខ​​​ដោយ​វិធី​អង្គុយស្មឹងស្មាធិ៍ ដូច្នេះ​ឯង។ តាំង​​តែ​​ថ្ងៃ​​នោះ​មក​ព្រះអង្គ​ពុំ​ដែល​​ ព្រះកម្សាន្ត​​សប្បាយ​​ក្នុង​​ព្រះហ្ឫទ័យ​​ឡើយ​​ព្រះអង្គ​សញ្ជឹង​គិត​ដល់​ទេវទូត ទាំង​៤​​ហើយ​​គិត​​រក​​ផ្លូវ​​ចេញ​​ព្រះ​ផ្នួស​​​ស្វែង​​​​រក​មោក្ខធម៌។ ព្រះអង្គ​ព្រះបរិវិតក្កៈ​ដូច្នេះ​​រហូត​​ដល់​​ព្រះជន្ម​វស្សា​គ្រប់​​២៩​​ព្រះវស្សា គាប់​ជួន​នា​រាត្រី​ពេញ​បុណ្ណមី ព្រះច័ន្ទ​ពេញ​វង់​នោះ ព្រះរាជោរស​ រាហុល​​ក៏​​បាន​ប្រសូត្រ​។ ព្រះរាជហ្ឫទ័យ​​ស្នេហា​ពាន់​គុណ ហ្មឺន​​គុណ​​បាន​​ស្រោច​​​ស្រប់​ហើយ​​លើ​​ព្រះ​​រាហុល រាជ​ឱរស ព្រះអង្គ​រំពឹង​ឃើញ​ថា បណ្តាញ​​សំណាញ់​បាន​​ចាក់​​ស្រេះ​​ហើយ​​ក្នុង​​ហរទ័យ​​​អញ តែ​អញ​​នឹង​​ចេញ​​ស្វែង​​រក​​មោក្ខ​ធម៌​នា​​​កាល​ឥឡូវ​នេះ​​​ឯង។ ព្រះអង្គ​ស្តេច​​យាង​​ទៅ​​រក​​ឆន្នា​មាត្យ​​ឲ្យ​​នាំ​សេះ​កណ្ឋកៈ​ មក​​ថ្វាយ​​ហើយ​​ព្រះ​​តាម​​ដោយ​​ឆន្នៈ​​ធ្វើ​​ដំណើរ​​ត្រង់​​​ឆ្ពោះ​​ទៅ​​កាន់​ព្រៃ​ភ្នំ​ហើយ​​ទ្រង់​ដាក់ ​ព្រះ​កេស​ ប្រផ្នួស​នា​​​មាត់​ស្ទឹង​​អនោមា​​​និង​​​បញ្ជូន​​​ឆន្នាមាត្យ​​និង​​សេះកណ្ឋកៈ​​ព្រម​​ទាំង​​គ្រឿង​​រាជ​ឥស្សរិយយស ​ទៅ​កាន់​ព្រះបរមរាជវាំង​វិញ។ ក្រោយ​​ពី​​ទ្រង់ ប្រផ្នូស​ជា​​តាបសឥសី​​​ព្រះអង្គ​ក៏​បាន​​ចូល​​ទៅ​ស្នាក់​​អាស្រ័យ​សិក្សា​ក្នុង​សំណាក់​ អាចារ្យ​​​ទាំង​​ពីរ​មាន​ឧទក​តាបស​​ជា​ដើម​រហូត​ដល់​បាន​សម្រេច​វិជ្ជា​ខ្ពង់ខ្ពស់ ក្នុង​​សំណាក់​​​គ្រូ​ទាំង​ពីរ​ចេះ​ចប់​អស់ ​ហើយ​ព្រះអង្គ​​ក៏​បាន​​បំពេញ​​ទុក្ករកិរិយា​​​មាន​ការ​​អត់​ព្រះ​ក្រយាហារ​​ជា​​ដើម​​អស់​​៦​ ឆ្នាំ​​ដោយ​​មាន​ឥសីបញ្ចវគ្គិយ៍ គឺ កោណ្ឌញ្ញៈ ​វប្បៈ​ ភទ្ទិយៈ​ មហានាម​​​និង​​អស្សជិ​ចាំ​បម្រើ។​ ដោយ​​ការ​​ប្រព្រឹត្តបតិបត្តិ​ក្នុង​ខ័ណ្ឌ​ឧក្រិដ្ឋ​តែ​ក៏​ពុំ​បាន​ផល ព្រះអង្គ​​ក៏​​ងាក់​​មក​​ប្រតិបត្តិ តាម​​ផ្លូវ​​កណ្តាល​មិន​តឹង​ពេក ​មិន​ធូ​ពេក​​ពោល​​គឺ​មជ្ឈិមាបដិបទា​​​ហ្នឹង​​ឯង។ ពួក​​បញ្ចវគ្គិយ៍​​យល់​ឃើញ​​​ថា ការ​ធ្វើ​ទុក្ករកិរិយា​ប៉ុណ្ណោះ​​ទើប​​ជា​​មាគ៌ា​​នាំ​ទៅ​រក​ ការ​ត្រាស់​ដឹង​បាន តែ​ផ្ទុយ​​ស្រឡះ​​​ព្រះ​អង្គ​ត្រឡប់​ឆាន់​​​ព្រះ​​ក្រយា​ហារ​​វិញ ព្រោះ​​ការ ​ស្វែង​រក​មោក្ខធម៌​​ពុំ​ទាក់ទង​​នឹង​​រាង​​កាយ​​​នោះ​ទេ តែ​ជា​រឿង​របស់​ផ្លូវ​ចិត្ត​ប៉ុណ្ណោះ​។ ហេតុ​ការណ៍​នេះ​​​ធ្វើ​ឲ្យ​ពួក​​ឥសី​ទាំង​​៥​​អង្គ​​បោះ​​បង់​​ព្រះ​សមណគោតម​​​ឲ្យ​ នៅ​តែ​ឯង​ឯការហើយ​បាន​ នាំ​​គ្នា​​ទៅ​​បំពេញ​​​តបៈ​​​ក្នុង​ព្រៃ​​ឥសិបតនម្រឹគទាយវ័ន​​វិញ។នៅ​ព្រឹក​នៃ​ ថ្ងៃ​​ពេញ​​បូរមី​​ខែ​វិសាខ ​ព្រះអង្គ​បាន​​​ទទួល​​នូវ​​មធុបាយាស​​របស់​នាង​សុជាតា​ជា​​ព្រះ​ក្រយា​ហារ​​ហើយ​បាន​ប្រថាប់​គង់​ក្នុង ​ឥរិយាបថ​​ព្រះ​ភ្នែន​ដោយ​​តាំង​ចិត្ត​​អធិដ្ខាន​ថា​ នឹង​មិន​ព្រម​ក្រោក​ចេញ​ពី​គល់​ពោធិ៍​ដើម​​នេះ​​ជា​​ដាច់​​ខាត​​ដរាប​​សម្រេច​ អនុត្តរ​សម្មាសម្ពោ​ធិញ្ញាណ។នារា​ត្រី​ថ្ងៃ​​នោះ​ឯង ​ព្រះអរហន្ត​​សម្មសម្ពុទ្ធ​​ក៏​បាន​កើត​​ឡើង​ហើយ​​ក្នុង​លោក​ ព្រះធម៌​​ក៏​​បាន​​កើត​​ឡើង​​ហើយ​​ក្នុង​​លោក។ ក្រោយ​​ការ​​ត្រាស់​​ដឹង​​ព្រះអង្គ​បាន​​ចំណាយ​ពេល​​អស់​​៧​សប្តាហ៍​ក្នុង​​ការ​សោយវិមុត្តិ​សុខ និង​​ការ​​ពិចារណា​​​ព្រះធម៌​​ផ្សេង​​ៗ​​មាន​បដិច្ចសមុប្បាទធម៌​ជា​ដើម។ ព្រះអង្គ​​​ទ្រង់​​​ប្រោស​​បញ្ចវគ្គីយ៍​​បន្ទាប់​​មក​​ព្រះអង្គ​​ស្តេច​​យាង​​ដោយ​​ព្រះបាទ​ផ្ទាល់​​​ឆ្ពោះ​​​ទៅ​​កាន់​​ព្រៃឥសិបតនម្រឹគ​ទាយវ័ន​​ហើយ​​ទ្រង់​​ប្រោស​​សម្តែង​ព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ​​ដល់​​ពួក​បញ្ចវគ្គិយ៍​​មាន ​ព្រះកោណ្ឌញ្ញៈ​​ជា​​ដើម​​ឲ្យ​បាន​​ត្រាស់​​ដឹង​តាម​​គ្រប់​ៗ​អង្គ ហើយ​​តាំង​​ពី​ពេល​​នោះ​​​មក​​​ព្រះធម្មចក្រ ក៏​បាន​​វិលតាំង​​តែ​ពេល​នោះ​​ដរាប​​ដល់​សព្វ​​ថ្ងៃ​​នេះ​​ឯង។ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

មានសម័យថ្ងៃមួយ ពួកព្រាហ្មណ៍បុរោហិតទាយាទ ដែលមានជំនឿលើការបូជាយញ្ញតាមបែបវេទនិយម បានទូលណែនាំព្រះរាជាឱ្យរៀបចំពិធីបូជាយញ្ញធំមួយ ដោយត្រូវសម្លាប់សត្វពាហនៈជាច្រើនរយរាប់ពាន់ក្បាល (រួមទាំងសត្វចៀមផងដែរ) ដើម្បីជាការបន់ស្រន់សុំសេចក្តីសុខចម្រើនដល់ព្រះរាជាណាចក្រ និងដើម្បីកម្ចាត់គ្រោះចង្រៃ។ នៅពេលដែលពិធីបូជាយញ្ញជិតចាប់ផ្តើម សត្វទាំងឡាយត្រូវបានគេចងត្រៀមនឹងសម្លាប់។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានជ្រាបដោយព្រះញាណថានឹងមានការកាប់សម្លាប់ជីវិតសត្វយ៉ាងរង្គាល ព្រះអង្គក៏បានយាងទៅកាន់ទីលានបូជាយញ្ញនោះផ្ទាល់តែម្តង។​ព្រះ​អង្គបានទតឃើញកូនចៀមមួយក្បាលដែលកំពុងដើរញ័រញាក់ ព្រោះមានរបួសជើង ហើយម្តាយវាកំពុងដើរតាមពីក្រោយទាំងក្តីបារម្ភ។ ព្រះពុទ្ធទ្រង់បានលូកព្រះហស្តទៅបីកូនចៀមនោះដោយក្តីមេត្តាបំផុត ហើយយាងចូលទៅកាន់ចំកណ្តាលពិធី។ នៅចំពោះមុខព្រះបាទពិម្ពិសារ និងពួកព្រាហ្មណ៍ ព្រះពុទ្ធទ្រង់បានសម្តែងព្រះធម៌ដាស់តឿនសតិយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយមានអត្ថន័យស្នូលថា៖ «ជីវិតគឺជារបស់ដែលមានតម្លៃបំផុតសម្រាប់សត្វលោកគ្រប់រូប។ សត្វទាំងឡាយសុទ្ធតែស្រឡាញ់ជីវិត និងខ្លាចស្លាប់មិនខុសពីមនុស្សយើងឡើយ។ តើការបង្ហូរឈាមសត្វដ៏ទន់ខ្សោយដែលគ្មានកំហុស ដើម្បីស្វែងរកសេចក្តីសុខផ្ទាល់ខ្លួន វាជារឿងត្រឹមត្រូវដែរឬទេ? សេចក្តីសុខពិតប្រាកដ មិនអាចកើតមានឡើងតាមរយៈការធ្វើបាប ឬសម្លាប់ជីវិតដទៃនោះឡើយ។» ថែមទាំងបានមានពុទ្ធដីកា (ក្នុងន័យប្រៀបធៀបដើម្បីដាស់សតិ) ថា ប្រសិនបើការសម្លាប់ជីវិតសត្វពិតជាអាចនាំផ្លូវទៅកាន់ឋានសួគ៌ ឬបានបុណ្យមែននោះ ហេតុអ្វីបានជាពួកព្រាហ្មណ៍មិនសម្លាប់ខ្លួនឯង ឬសម្លាប់មនុស្សជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួនដើម្បីបូជាយញ្ញផងទៅ? ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកLong Ti (ធម្មចរិយា ឡេង ពិសិទ្ធិ) ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ពីមហាសេដ្ឋី ៨០ កោដិ ធ្លាក់ខ្លួនជាប្រេតដ៏ស្រេកឃ្លានក្នុងវាលខ្សាច់ សាកល្បងស្រមៃទៅដល់បុរសម្នាក់ដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិមហាសាលកម្រិត មហាសេដ្ឋី ៨០ កោដិ(បើប្រៀបធៀបនឹងតម្លៃបច្ចុប្បន្ន ប្រហែលជា រាប់ម៉ឺនលាន) នៅក្នុងក្រុង​ឯរកច្ឆៈ ដែនអវន្តី។ បុរសម្នាក់នេះមានឈ្មោះថា ធនបាលសេដ្ឋីគាត់ជាម្ចាស់​ភូមិគ្រឹះ​ដ៏ប្រណីត និងមានបាវបម្រើហែហមជុំទិស ប៉ុន្តែគាត់គ្មានទាល់តែសោះ គឺ សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងការធ្វើទាន។ ធនបាលសេដ្ឋី ជាមនុស្សកំណាញ់ស្វិតស្វាញជាទីបំផុត សូម្បីតែបាយទឹកម្ហូបអាហារដ៏ល្អ​បំផុតក៏គាត់មិនហ៊ានបរិភោគ សម្លៀកបំពាក់ល្អៗក៏មិនហ៊ានស្លៀកពាក់ ហើយអ្វីដែល​​ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនោះគឺ រាល់ពេលដែលមានព្រះភិក្ខុសង្ឃ អ្នកបួស ឬអ្នកក្រីក្រមកបិណ្ឌ​បាត ឬសុំទាននៅខាងមុខផ្ទះ គាត់មិនត្រឹមតែបដិសេធមិនផ្តល់ទានធម្មតាៗនោះទេ​ ប៉ុន្តែគាត់ថែមទាំងស្រែកបណ្តេញ ជេរប្រមាថ និងបញ្ជាឱ្យបាវបម្រើទៅដេញ​ដេ​ដាស​អ្នកទាំងនោះចេញទៅយ៉ាងឥតអាសូរ ព្រោះគាត់យល់ថាការធ្វើទាន គឺជាការ​ខាត​បង់​ទ្រព្យសម្បត្តិ។ ពេលវេលាកន្លងហួសទៅ ទ្រព្យសម្បត្តិដែលគរដូចភ្នំក៏មិនអាចយោងជីវិតរបស់គាត់ទុកបានដែរ។ នៅពេលដកដង្ហើមធំចុងក្រោយ...កម្មក៏ចាប់ផ្តើមដំណើរការភ្លាមៗ។ បរិយាកាសនៃសេចក្តីទុក្ខវេទនាដែលគ្មានថ្ងៃបញ្ចប់ ជំនួសឱ្យការបានទៅសោយសុខក្នុងវិមានមាសដោយផលបុណ្យ (ដែលគាត់មិនធ្លាប់មាន​) ធនបាលសេដ្ឋីបានបើកភ្នែកភ្ញាក់ដឹងខ្លួនឡើងវិញនៅចំកណ្តាលវាលខ្សាច់ដ៏ក្តៅ​ហួតហែង និងស្ងួតក្រៀមក្រោះ។ រាងកាយរបស់គាត់បានប្រែសភាពទៅជា ប្រេតដែល​មានរូបរាងស្គាំងស្គមរហូតមើលឆ្អឹងគ្រប់កង់ ស្បែកស្ងួតក្រៀមខ្មៅដូចគល់ឈើងាប់​ ផ្លែអណ្តាតស្ងួតហួតហែងរហូតប្រេះបែកជាបំណែកៗ ដោយសារការស្រេកទឹកយ៉ាង​ខ្លាំងក្លា។ គាត់បានយំខ្សឹកខ្សួល និងដើរទ្រេតទ្រោតទៅតាមវាលខ្សាច់ដ៏ធំល្វឹងល្វើយ គ្រាន់តែដើម្បីស្វែងរក ទឹកសូម្បីតែមួយដំណក់ឬ បាយសូម្បីតែមួយគ្រាប់មកប្រទប់ជីវិត​​ដែលកំពុងឃ្លាន ប៉ុន្តែវាចម្លែកខ្លាំងណាស់... រាល់ពេលដែលគាត់មើលឃើញប្រភព​ទឹកពីចម្ងាយ ហើយរត់សំដៅទៅរក ទឹកទាំងនោះនឹងរលាយបាត់ទៅសូន្យ ក្លាយ​ជាវាលខ្សាច់ដ៏ស្ងួតហួតហែងភ្លាមៗ។ នេះគឺជាផលកម្មដែលកើតចេញពីការដែលគាត់​ធ្លាប់ រារាំង និងកំណាញ់ទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងអតីតកាល ធ្វើឱ្យគាត់មិនអាចទទួលបានការប៉ះពាល់នៃសេចក្តីសុខពីវត្ថុធាតុណាមួយបានឡើយ បន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅ។ ហេតុអ្វីបានជារឿងនេះមានសារៈសំខាន់ចំពោះទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រពុទ្ធសាសនា? ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ទ្រង់បាននាំយករឿងរ៉ាវរបស់ប្រេតប្រភេទផ្សេងៗ រួមទាំង ធន​បាល​ប្រេតមកសម្តែងប្រាប់ដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ និងពុទ្ធបរិស័ទ ដើម្បីជាឧទាហរណ៍បង្ហាញ​ឱ្យឃើញថា "ទ្រព្យសម្បត្តិខាងលោកីយ៍ គ្រាន់តែ​ជាវត្ថុឧបកិច្ច (របស់សន្មត) តែប៉ុណ្ណោះ"។ ព្រឹត្តិការណ៍​ទាំងនេះត្រូវបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងគម្ពីរ ប្រេតវត្ថុដើម្បីកម្ទេចជំនឿខុសឆ្គងរបស់មនុស្សក្នុងយុគសម័យបុរាណ (និងយុគសម័យនេះ) ដែលគិតថា ភាពមាន​បាន​នៅក្នុងជាតិនេះ នឹងធានានូវសេចក្តីសុខនៅក្នុងជាតិមុខ។ ព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់បង្ហាញឱ្យឃើញពីទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធប្រព័ន្ធនៃ កម្មថា អ្វីដែលមនុស្សអាចយកជាប់ខ្លួនទៅបាន មិនមែនជាតួលេខនៅក្នុងគណនី ឬមាស​នៅក្នុងទូដែកនោះទេ ប៉ុន្តែគឺ សភាពចិត្តទៅវិញទេ។ ការផ្សារភ្ជាប់ធម៌៖ មច្ឆរិយៈសេចក្តីកំណាញ់ដែលឃុំឃាំងខ្លួនឯង នៅក្នុងផ្លូវព្រះពុទ្ធសាសនា សេចក្តីកំណាញ់ហៅថា មច្ឆរិយៈវាមានន័យត្រឹមតែការសន្សំសំចៃនោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជាអាការៈដែលចិត្តមានសភាព ហួងហែងទ្រព្យរហូតដល់​ចិត្តចង្អៀតនិងមានអារម្មណ៍​ឈឺចាប់នៅពេលឃើញទ្រព្យនោះត្រូវបាន​បែង​ចែក​ចេញទៅ។ ព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់ពន្យល់ថា សេចក្តីកំណាញ់ គឺជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យចិត្តស្រពាប់ស្រពោន និង​គ្រើមគ្រាត។ មនុស្សដែលកំណាញ់នៅក្នុងខណៈដែលមានជីវិតរស់នៅ ក៏មានសភាពចិត្តមិនខុសពីប្រេតតាំងពីមិនទាន់ស្លាប់ ពោលគឺ មានអារម្មណ៍ខ្វះខាត និងខ្វាយខ្វល់សង្ស័យនៅគ្រប់ពេលវេលា។ ព្រះពុទ្ធសាសនាទើបសង្កត់ធ្ងន់លើរឿងការធ្វើទាន មិនមែនដើម្បីសង្ឃឹមឱ្យមានបានត្រឡប់​មកវិញនោះទេ ប៉ុន្តែគឺដើម្បី ដុសខាត់សេចក្តីលោភលន់និងបើកចិត្តឱ្យទូលំ​ទូលាយ។ ទស្សនៈគិតសម្រាប់មនុស្សយុគសម័យបច្ចុប្បន្ន នៅក្នុងយុគសម័យដែលយើងរាល់គ្នាត្រូវតែរកលុយ និងសន្សំភាពមានបាន រឿងរ៉ាវរបស់សេដ្ឋីបានឆ្លុះបញ្ចាំងដាស់តឿនចិត្តយើងបានយ៉ាងល្អ។ ការធ្វើជាមនុស្សមានទ្រព្យ​ និងទទួលបានជោគ​ជ័យ​មិនមែនជារឿងខុសនោះទេ ប៉ុន្តែកុំបណ្តោយឱ្យភាពមាន​បាននោះមកគ្រប់គ្រង បេះដូងរហូតក្លាយជាមនុស្សអាត្មានិយម។ ទ្រព្យសម្បត្តិប្រៀបដូចជាទឹកនៅក្នុងទន្លេ បើប្រកាន់កាក់វាទុកតែម្នាក់ឯង មិនព្រម​ឱ្យ​ហូរឆ្លងកាត់ទៅណា ក្នុងទីបំផុតទឹកនោះនឹងស្អុយរលួយ និងបង្កើតសេចក្តីទុក្ខឱ្យយើង​។ ប៉ុន្តែបើបើយើងស្គាល់ពីរបៀបគ្រប់គ្រង ចាត់ចែងទុកមួយផ្នែក និង​បែង​ចែក​ជួយ​សង្គមមួយផ្នែកទៀត ទ្រព្យនោះនឹងប្រែហៅថា អរិយទ្រព្យដែលបង្កើត​សេច​ក្តី​ត្រជាក់ត្រជុំ ទាំងដល់ខ្លួនយើង និងមនុស្សជុំវិញខ្លួនយ៉ាងពិតប្រាកដ។ ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកLong Ti (ធម្មចរិយា ឡេង ពិសិទ្ធិ) ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

វចនានុក្រមខ្មែរ គឺជាឈ្មោះសៀវភៅគោលអក្សរសាស្ត្រខ្មែរដ៏ធំមួយ ដែលកើតមុនគេបង្អស់ ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សៀវភៅនេះ មាន១៨៨៨ទំព័រ ដែលប្រជុំដោយមេពាក្យ វេយ្យាករណ៍ និងគោលក្បួនខ្នាតទាំងឡាយ សម្រាប់ពង្រីកភាសា និងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ។ មេពាក្យទាំងនោះ សរសេរតាមលំដាប់ព្យញ្ជនៈ ស្រៈ និងមានការពន្យល់ន័យសេចក្ដីផង។ មេពាក្យខ្លះ ប្រាប់ពីប្រភព សូរ និងរបៀបប្រើប្រាស់ពាក្យថែមទៀត។ សង្ខេប​អំពី​​ការ​រៀបចំ​វចនានុក្រមខ្មែរ វចនានុក្រមនេះ បានរៀបចំជាបណ្ដើរៗ តាំងពីឆ្នាំ១៩១៥ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ ដោយអ្នកប្រាជ្ញអក្សរសាស្ត្រខ្មែរជំនាន់នោះ មាន សម្ដេចជួន ណាត លោកឧកញ៉ាសុត្តន្តប្រីជាឥន្ត ព្រះតេជគុណ សួស នៅ វត្តប្រយូវង្ស ជាដើម។ ក្រៅពីនេះ ក៏មានការយកចិត្តទុកដាក់ពីព្រះករុណាព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ និងជនជាតិបារាំងម្នាក់ឈ្មោះ លោកស្សកសឺដេស។ ក្នុងចំណោមបុព្វការីជន ដែលបានបង្កើតស្នាដៃ ជាកេរមត៌កដ៏ធំឥតមានពីរនេះ មានតែ សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាតមួយអង្គឯងគត់ ដែលបានស្រាវជ្រាវនិពន្ធ និងធ្វើការងារនេះជាប់លាប់ ហូរហែតាំងពីដើមដំបូង រហូតបានសម្រេចបោះពុម្ពជាចុងក្រោយ នៅឆ្នាំ១៩៦៧ - ១៩៦៨ មុនពេលព្រះអង្គចូលទិវង្គតមួយឆ្នាំ។ ដោយហេតុតែសម្ដេចជួន ណាត ខំតស៊ូអស់រយៈពេលយ៉ាងវែង(៥៣ឆ្នាំ) ដើម្បីបង្កើតវចនានុក្រមខ្មែរ បានចង់សព្វគ្រប់នេះហើយ ទើបប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទៅ នាំគ្នាហៅវចនានុក្រមនេះថា វចនានុក្រមសម្ដេច ជួន ណាត។ វចនានុក្រមសម្ដេច ជួន ណាត ជាគន្លឹះសំខាន់ សម្រាប់កូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយ ធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងពង្រីកពាក្យខ្មែរឲ្យសម្បូរបែប។ ប្រវត្តិនៃការរៀបចំចងក្រងវចនានុក្រមខ្មែរ សព្វថ្ងៃនេះ ភាសាខ្មែរនៅតែជាប្រធានបទមួយដ៏ក្ដៅគគុកសម្រាប់ការពិភាក្សានៅស្ថាប័នមួយចំនួន ក៏ដូចជានៅលើទំព័រកាសែត។ មានមតិច្រើនត្រូវបានលើកឡើង ប៉ុន្តែ ផ្លូវ ដែលត្រូវដើររួមគ្នាមួយនោះ មិនទាន់ត្រូវបានគេរកឃើញជាក់ច្បាស់នៅឡើយ។ ដោយផ្អែកតាមស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ន ដែលផ្ដល់នូវភាពមិនច្បាស់លាស់សម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់ភាសាខ្មែរ គណៈកម្មាធិការជាតិភាសាខ្មែរ សម្រេចឲ្យប្រើប្រាស់អក្ខរាវិរុទ្ធតាមវចនានុក្រមខ្មែរ (សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត) ។ ម៉្យាងដោយមើលឃើញពីការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈររបស់សម្ភារៈបច្ចេកវិទ្យា និងដើម្បីចូលរួមចំណែកដោះស្រាយបញ្ហាតាមធនធានដ៏ស្ដួចស្ដើងដែលខ្លួនមានផងនោះ បានធ្វើឲ្យវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យមានលោក ងួន វ៉ាន់ចន្ធី ជានាយក បានរៀបចំក្រុមការងារមួយ នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០០៥ ក្នុងគោលបំណង ៖ ១. អនុវត្តតាមគោលនយោបាយរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល ដែលមានសម្ដេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា លើវិស័យ អក្សរសាស្ត្រ និង ស្មារតី នៃការណែនាំរបស់ ឯ.ឧ. សុខ អាន ប្រធាន គណៈកម្មាធិការជាតិភាសាខ្មែរ ដែលមានគោលដៅធ្វើឲ្យមានស្ថិរភាព និង អភិវឌ្ឍន៍លើវិស័យអក្សរសាស្ត្រ រួមចំណែកជាមួយគោលនយោបាយចតុកោណជំហានទី ២ របស់រាជរដ្ឋាភិបាលសំដៅអភិវឌ្ឍប្រទេសលើគ្រប់វិស័យ ។ ២. ថែរក្សា និង លើកកម្ពស់ស្នាដៃរបស់សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត និង បន្តនិរន្តរភាព របស់វិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ លើវិស័យអក្សរសាស្ត្រ ដោយធ្វើឲ្យកាន់តែប្រសើរឡើងថែមទៀតនូវវចនានុក្រមនេះ តាមជំហានដូចខាងក្រោម៖ ក. រៀបចំការកែសម្រួលកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ ដែលបណ្ដាលមកពីការបោះពុម្ពលើកទី ៥ ខ. រៀបចំបញ្ជីពាក្យ (ក្នុងវចនានុក្រមពាក្យមួយអាចសរសេរបានពីរ ឬបី បែប ដើម្បី ដាក់ស្នើទៅគណៈកម្មាធិការជាតិភាសាខ្មែរអនុម័ត និងសម្រេចក្នុងការសរសេរ ឲ្យបាន ឯកភាពគ្នា) គ. ជ្រើសយកពាក្យពីនិយមន័យក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរដែលបានបោះពុម្ពលើកទី ៥ ឲ្យក្លាយជាមេពាក្យឡើង ឃ. រៀបចំបង្កើតវចនានុក្រមខ្មែរអេឡិចត្រូនិក និងកែលំអរាល់ឆ្នាំ ង. ក្រោយពីបានបន្ថែមមេពាក្យថ្មី រួមទាំងនិយមន័យមក វិទ្យាស្ថានមានគ្រោងបោះពុម្ព វចនានុក្រមខ្មែរលើកទី ៦ បន្តទៀត ៣. សហការជាមួយដៃគូសហប្រតិបត្តិការមួយចំនួន ដែលមានទស្សនវិស័យដូចគ្នា ដូចជា វិទ្យាស្ថានបើកទូលាយ (Open Institute), SEALang និង បុគ្គលស្រាវជ្រាវឯករាជ ជាដើម ដើម្បីឲ្យសម្រេចគោលដៅ ដែលបានពោលខាងលើ ។ ៤. បន្តការធ្វើវចនានុក្រមខ្មែរទូទៅជាអេឡិចត្រូនិក ក្រោយពីបានដកពិសោធន៍ពី វចនានុក្រមខ្មែរ របស់សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត រួចមក (ករណីមានលទ្ធភាពគ្រប់ គ្រាន់) ។ ខាងក្រោមនេះជាសេចក្ដីដកស្រង់ចេញពីនិទានកថាដែលបានព្រះលិខិតចុះថ្ងៃទី ១០ ខែ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៦៧ (ព.ស. ២៥១១) ដោយអតីតសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជគណៈមហានិកាយ ជួន ណាត ជោតញ្ញាណោ ក្នុងគ្រាដែលពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យបានបោះពុម្ពវចនានុក្រមខ្មែរលើកទី ៥ ។ "ខ្ញុំថ្លែងសេចក្ដីអំពីប្រវត្តិនៃវចនានុក្រមនេះជាសង្ខេប មិនសព្វគ្រប់តាមដំណើរការណ៍ដែលកន្លងទៅហើយនោះទេ, ខ្ញុំថ្លែងដោយអន្លើៗខ្លះគ្រាន់តែឲ្យអស់លោកបានជ្រាប សោះតែខានប៉ុណ្ណោះហើយអស់លោកនឹងបានជួយឧបត្ថម្ភវចនានុក្រមនេះឲ្យមានការលូតលាស់ចម្រើនតទៅតាមសម័យនិយម នាអនាគតកាល ។ វចនានុក្រមខ្មែរទាំង ២ ភាគនេះជាសម្បត្តិរបស់ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យក្រុងភ្នំពេញ គឺជារបស់រាជរដ្ឋាភិបាលតាំងពីចាប់ផ្ដើមបោះពុម្ពគ្រាទី ១ មក ពុំមែនជាសម្បត្តិរបស់ឯកជនទេ ។ ព្រះរាជប្រកាសលេខ ៦៧ ចុះថ្ងៃទី ៤ ធ្នូ ១៩១៥ ឲ្យឈ្មោះថា វចនានុក្រមខ្មែររបស់រាជការ ប៉ុន្តែកាលដែលបោះពុម្ពគ្រាទី ១ ជាដំបូងបង្អស់នោះ អស់លោកកុង្សីយ៍សេនាបតីក្នុងសម័យនោះ សុំថាឲ្យដាក់ឈ្មោះត្រឹមតែថា វចនានុក្រមខ្មែរភាគទី ១ ភាគទី ២ (DICTIONNAIRE CAMBODGIEN Tome I Tome II ) កុំដាក់ពាក្យថា របស់រាជការ ព្រោះបើដាក់ឈ្មោះថា របស់រាជការ ក៏ទៅជាបង្ខំឲ្យគេប្រើតាមទាំងអស់គ្នាដោយដាច់ខាត, ដោយហេតុនេះ ត្រូវទុកឱកាសឲ្យគេទៅសិនចុះ បើអ្នកណាគេមិនត្រូវការប្រើតាមក៏ឥតបើមានកំហុសអ្វីឡើយ, យូរៗទៅគង់តែនឹងប្រើតាមទាំងអស់គ្នាឯងៗទៅទេ ។ ដល់មកកាលជាខាងចុង គ. ស. ១៩៦៧ លោកនាយកនៃពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យក្រុងភ្នំពេញ បានចាត់ការបោះពុម្ពវចនានុក្រមខ្មែរនេះជាគ្រាទី ៥ ថែមឡើងទៀត ក៏បានតាំងគណៈកម្មការ ៤ រូបគឺ ៖ ១- ព្រះសាសនមុនី កិម តូរ ចន្ទមង្គលោ ២- ព្រះបិដកធម្ម អ៊ុម ស៊ុម សង្ឃត្ថេរោ ទាំង ២ រូបនេះជាសមាជិកនៃគណៈកម្មការប្រែព្រះត្រៃបិដកក្នុងពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ ក្រុងភ្នំពេញ ៣-លោក ញូង សឿង នាយលេខាធិការដ្ឋាននៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរក្រុងភ្នំពេញ (អតីតអគ្គលេខាធិការរងនៃពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ) ៤- លោក ថោង សំអ៊ី អ្នកនិពន្ធតែងសេចក្ដីនៅពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ គណៈកម្មការទាំង ៤ រូបនេះជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញខាងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ, ឲ្យជាអ្នកពិនិត្យផ្ទៀងផ្ទាត់វចនានុក្រមខ្មែរដែលបានបោះពុម្ពគ្រាទី ៤ នោះជាថ្មីម្ដងទៀត ឲ្យបានហ្មត់ចត់គ្រាន់បើបន្តិចឡើងជាងមុន ដ្បិតវចនានុក្រមក្នុងពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យអស់ទៅហើយ ឥតមានសល់សម្រាប់អស់លោកអ្នកត្រូវការទេ, សុំឲ្យគណៈកម្មការទាំង ៤ រូបនេះឆ្លៀតពេលធ្វើការឲ្យបានសម្រេចឆាប់បន្តិច ឲ្យបានទាន់ពេលនៃអស់លោកអ្នកត្រូវការ ។ លោក លាង ហ័បអាន ជានាយកនៃពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ បានមកសូមឲ្យខ្ញុំជួយឧបត្ថម្ភក្នុងការបោះពុម្ពគ្រាទី ៥ នេះបានតម្រូវតាមការងាយស្រួល ឲ្យគណៈកម្មការទាំង ៤ រូបរៀបចំការិយាល័យមួយក្នុងវត្តឧណ្ណាលោម ដើម្បីឲ្យបាននៅជិតខ្ញុំជាអ្នកជួយឧបត្ថម្ភ ។ ខ្ញុំក៏បានទទួលភារៈជួយ ដោយតាំងចិត្តថា ស៊ូទ្រាំនឿយចំពោះវចនានុក្រមនេះជាថ្មីម្ដងទៀតចុះ ទោះបីខ្ញុំមានវ័យចាស់ចូលក្នុងជន្មាយុគម្រប់ ៨៤ ឆ្នាំហើយ ព្រមទាំងមានកិច្ចការផ្ទាល់ខ្លួនច្រើនស្អេកស្កះស្ទើរតែរើខ្លួនពុំរួចផងក៏ដោយ, ព្រោះវចនានុក្រមខ្មែរនេះជាការស្នាដៃថ្វីគំនិតចាស់របស់ខ្ញុំ ខ្ញុំមិនសូវភ្លេចយូរៗប៉ុន្មានចំពោះវចនានុក្រមនេះទេ កាលបើសរសេរការអ្វីៗ ខ្ញុំតែងតែនឹកដល់វចនានុក្រមខ្មែរទាំង២ ភាគនេះជាដរាប, ដោយហេតុនេះឯង បានជាខ្ញុំមិនប្រកែក ។ ក្នុងគ្រានេះ ខ្ញុំលៃពេលម៉ោងឆ្លៀតជួយពិនិត្យផ្ទៀងផ្ទាត់កែសម្រួលឲ្យបានគ្រាន់បើជាងពីមុនខ្លះដោយអន្លើៗ ខ្ញុំខំប្រឹងឆ្លៀតជ្រើសរើសយកមេពាក្យដែលខ្វះ ព្រមទាំងអត្ថន័យផង សរសេរខ្លួនឯងចុះបន្ថែមឲ្យមានមេពាក្យក្រែលជាងពីមុខ បានដកស្រង់យកកាព្យជាព្រះរាជនិពន្ធនៃព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះហរិរក្សរាមា ឥស្សរាធិបតី (ព្រះបរមកោដ្ឋ)ខ្លះ កាព្យសាស្ត្រាច្បាប់រាជនេតិជាព្រះនិពន្ធនៃ ព្រះរាជសម្ភារខ្លះ ល្បិចចៅក្រម ដែលកើតមានក្នុងរជ្ជកាលនៃ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យចេស្ដាខ្លះ ចំពោះត្រង់អត្ថន័យនៃពាក្យ មន្ទលេន សេនបទ មណ្ឌុកដ សីហលោ, សុភាសិត និង ភាសិតបុរាណខ្លះ, និងកាព្យរបស់ខ្ញុំខ្លះ តម្រូវឲ្យសមតាមអត្ថន័យរបស់មេពាក្យនោះៗដោយអន្លើៗ, ក៏ឃើញថា វចនានុក្រមខ្មែរទាំង ២ ភាគដែលបោះពុម្ពគ្រាទី ៥ នេះទូលំទូលាយគ្រាន់បើបន្តិចជាងមុខ, ប៉ុន្តែបើធៀបប្រៀបទៅនឹងផ្លូវ ក៏មានឋានៈត្រឹមតែប្រហែលនឹងថ្នល់លំដែលបានចាក់រាយក្រួសបាយក្រៀមស្ដើងៗប៉ុណ្ណោះ ពុំទាន់មានឋានៈស្មើនឹងថ្នល់ដែលចាក់ជ័រយ៉ាងក្រាស់រលើបរលង់នៅឡើយទេ; ក្នុងអនាគតកាលមិនយូរឆ្នាំប៉ុន្មាន ទើបអាចនឹងឡើងឋានៈស្មើនឹងថ្នល់ចាក់ជ័ររលង់រលើបពុំខានឡើយ, គួរឲ្យខ្ញុំនឹកស្ដាយណាស់ ដោយមិនបានឃើញឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់របស់វចនានុក្រមខ្មែរនេះ! ការពិនិត្យក្រោយនេះ, ខ្ញុំបានថ្លែងការណ៍យ៉ាងពិស្ដារ ឲ្យគណៈកម្មការទាំង ៤ រូបបានដឹងអំពីយោបល់នៃគណៈកម្មការមុនដំបូងដែលខ្ញុំបានពោលហើយខាងលើ, គណៈកម្មការទាំង ៤ រូបក៏មានយោបល់ព្រមគ្នាជាឯកច្ឆន្ទថា ត្រូវយើងយកយោបល់របស់គណៈកម្មការដំបូងនោះមកអនុវត្ត កុំទុកវចនានុក្រមនេះឲ្យនៅរសេមរសាមច្រើនពេក នាំឲ្យពិបាកប្រើ ពិបាកដោះស្រាយណាស់ ប៉ុន្តែត្រង់សញ្ញាដែលហៅថា អឌ្ឍចន្ទ នោះត្រូវលើកទុកទៅចុះ ព្រោះវិនាសបាត់រូបបាត់ឈ្មោះទៅហើយ បើទុកជាយើងបង្កើតក្នុងសម័យនេះឲ្យមានរូបសណ្ឋានផ្សេងជាជំនួស សម្រាប់ប្រើដាក់លើពាក្យកំញ្រ ទាំងប៉ុន្មាននោះក៏ពុំកើតដែរ ។ ឯយោបល់ក្រៅពីនោះ យើងត្រូវអនុវត្តតាមខ្លះ ដើម្បីបើកផ្លូវឲ្យមានឱកាសច្រហទូលំទូលាយ ឲ្យអស់លោកអ្នកអក្សរសាស្ត្រខ្មែរនាអនាគតងាយដើរ ដ្បិតក្នុងសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម ដែលមាន សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ឧបយុវរាជ ព្រះប្រមុខរដ្ឋ ជាព្រះបិតាអក្សរសាស្ត្រជាតិ ព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហ្ឫទ័យឲ្យអក្សរសាស្ត្រខ្មែរយើងលូតលាស់ចម្រើននេះ ផ្ទុយគ្នាស្រឡះពីសម័យមុន ឆ្ងាយពីគ្នាដាច់ស្រយាលទៅហើយ, យើងគួរសម្រេចតាមយោបល់របស់គណៈកម្មការដំបូងបង្អស់នោះបានខ្លះហើយ ព្រោះមិនដូចសម័យ គ. ស. ១៩១៥ នោះទេ ។ ខ្ញុំនិងគណៈកម្មការទាំង ៤ រូបក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាជាឯកច្ឆន្ទ តាមយោបល់របស់គណៈកម្មការដំបូងបង្អស់នោះ, មិនទាំងអស់ទេ គ្រាន់តែអនុវត្តតាមខ្លះទុកឲ្យគង់តាមទម្លាប់ខ្លះដើម្បីគោរពអធ្យាស្រ័យនៃអស់លោកអ្នកធ្លាប់សរសេររត់គំនិតរត់ដៃទៅហើយ" ។ ប្រភព Wikipedia ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

បណ្ឌិតគប្បីធ្វើក្រដាសទាំងឡាយជាដើម ឲ្យដូចជាស្រែ ធ្វើឧបករណ៍សរសេរទាំងឡាយ ឲ្យដូចជានឹម និងនង្គ័ល ធ្វើអក្ខរៈទាំងឡាយ ឲ្យដូចជាគ្រាប់ពូជ ហើយគប្បីប្រព្រឹត្តត្រាច់ទៅចុះ ។ អក្ខរៈមួយតួៗ (ដែលសរសេរហើយ) រមែងស្មើនឹងព្រះពុទ្ធរូបមួយអង្គ ព្រោះហេតុនោះ បុរសជាបណ្ឌិតគប្បីចារឹកនូវព្រះត្រៃបិដកចុះ ។ បុគ្គលអ្នកកសាងនូវព្រះត្រៃបិដក នឹងមិនគប្បីស្គាល់នូវទុគ្គតិឡើយ នឹងបានជាស្ដេចចក្រពត្តិ ដែលជាធំលើទ្វីបទាំង ៤ អស់ច្រើនដង ។ (បុគ្គលអ្នកកសាងព្រះត្រៃបិដក) នឹងបានជាស្ដេចបទេសរាជដ៏ធំ ដោយចំនួនរាប់មិនបាន នឹងបានជាទេវរាជក្នុងឆកាមាវចរសួគ៌ ជាច្រើនដង ។ (បុគ្គលអ្នកកសាងព្រះត្រៃបិដក) ឈ្មោះថាជាពុទ្ធង្កូរ កាលធ្វើបុណ្យទាំងឡាយ មានទានជាដើម លះចាកភពទៅហើយ នឹងបានជាអ្នកមានអវយវៈបរិបូណ៌ និងបានទទួលការបូជាក្នុងលោកទាំង ៣ ។ បុគ្គលអ្នកបង្រៀនព្រះត្រៃបិដក រមែងកើតត្រកូលដ៏ឧត្តម ដែលមានទ្រព្យច្រើន ចម្រើនរុងរឿងផ្សាយទៅដោយពិត ហើយនឹងបាននៅរួមជាមួយនឹងជនដ៏ប្រសើរ ។ ពិតមែនហើយ ដោយផលនៃអក្ខរៈមួយតួៗ បុគ្គលអ្នកកសាងព្រះត្រៃបិដក រមែងបានទទួលនូវសេចក្ដីសុខដ៏បវរ អស់ ៨៤,០០០ ដង ។ ធីរជនជាបណ្ឌិតណាមួយ ធ្វើខ្លួនឯង ឬឲ្យគេធ្វើ នូវគម្ពីរមានអដ្ឋកថាជាដើម, ធីរជនជាបណ្ឌិតនោះ ឈ្មោះថា ជាអ្នកបានសន្សំបុណ្យជាអនន្ត (មិនមានទីបំផុត) បានអានិសង្សនៃបុណ្យជាអនន្ត ប្រាកដស្មើដោយការកសាងព្រះចេតិយ ៨៤,០០០ ( ផង ), ដោយការកសាង ពុទ្ធរូប ៨៤,០០០ (ផង), ប្រាកដស្មើដោយការដាំព្រះពោធិព្រឹក្ស ៨៤,០០០(ផង), ប្រាកដស្មើ ដោយការកសាងវិហារ (វត្ត) ៨៤,០០០ ( ផង ) ។ អ្នកណាធ្វើខ្លួនឯង ឬឲ្យគេធ្វើ នូវទូសម្រាប់តម្កល់ពុទ្ធវចនៈក្ដី អ្នកណាធ្វើខ្លួនឯង ឬឲ្យគេធ្វើនូវគ្រឿងតាក់តែងពុទ្ធវចនៈ (ឲ្យល្អ)ក្ដី អ្នកណាចារខ្លួនឯង ឬឲ្យគេចារនូវពុទ្ធវចនៈក្ដី អ្នកណាឲ្យខ្លួនឯង ឬបង្គាប់ឲ្យគេឲ្យនូវគម្ពីរពុទ្ធសាសនាក្ដី អ្នកណាឲ្យខ្លួនឯង ឬបង្គាប់ឲ្យគេឲ្យនូវតម្លៃគម្ពីរពុទ្ធសាសនា (ទិញគម្ពីរពុទ្ធសាសនា)ក្ដី អ្នកណាឲ្យខ្លួនឯង ឬបង្គាប់ឲ្យគេឲ្យនូវប្រេង លម្អិត ធញ្ញជាតិ ដើម្បីលាប (អប់) គម្ពីរក្ដី អ្នកណាឲ្យខ្លួនឯង ឬបង្គាប់ឲ្យគេឲ្យនូវនិត្ថៈ ( វត្ថុសម្រាប់ធ្វើឲ្យជាប់) ណាមួយ ដើម្បីចងភ្ញាប់ត្រង់គម្ពីរ ដែលដាច់ក្ដី នូវអំបោះឬបន្ទះក្ដារពីរផ្ទាំងណាមួយ ដើម្បីគាបគម្ពីរក្ដី នូវសំពត់ណាមួយ ដើម្បីចង រុំគម្ពីរក្ដី នូវខ្សែណាមួយ ដើម្បីចងគម្ពីរបាច់ក្ដី នូវថង់ (ឡាំង) ណាមួយ ដើម្បីដាក់ខ្ចប់គម្ពីរក្ដី, អ្នកណាធ្វើខ្លួនឯងឬឲ្យគេធ្វើនូវគ្រឿងតាក់តែងគម្ពីរ (ឲ្យល្អ) ឬនូវគ្រឿងបន្ទះក្ដារឈើ ដោយថ្មហរិតាល មនោសិលា មាសឬប្រាក់ក្ដី អ្នកនោះ (ៗ) ឈ្មោះថា ជាអ្នកបានសន្សំបុណ្យជាអនន្ត បានអានិសង្សនៃបុណ្យជាអនន្ត ប្រាកដស្មើដោយការកសាងព្រះចេតិយ ៨៤,០០០ (ផង), ដោយការកសាងពុទ្ធរូប ៨៤,០០០ (ផង), ប្រាកដស្មើដោយការដាំព្រះពោធិព្រឹក្ស ៨៤,០០០ (ផង), ប្រាកដស្មើដោយការកសាងវិហារ (វត្ត) ៨៤,០០០ (ផង) ។ ( គម្ពីរចូឡគន្ថវំស ) ដោយ​៥០០០​ឆ្នាំ​